KINH ĐẠI-THỪA BẢN-SINH (phần 2)

Nếu hay thừa-thuận theo bi-mẫu,

Trai, gái ấy đâu phải kẻ phàm.

Đại-bi Bồ-tát hóa nhân-gian,

Thị-hiện báo ân mọi phương-tiện.

Nếu có con trai và con gái,

Vì báo ân mẹ làm hiếu-dưỡng:

Cắt thịt, trích huyết thường cung-cấp,

Như thế đủ số trong một kiếp.

Mọi thứ cần tu trong hiếu-đạo,

Còn chưa báo được ơn tạm thời.

Mười tháng con ở trong thai-tạng,

Thường ngậm cuống vú uống thai-huyết.

Từ khi là con-nít, trẻ thơ,

Uống hơn trăm hộc sữa của mẹ.

Ăn uống, thuốc-thang, y-phục đẹp,

Con trước, mẹ sau đó lệ thường.

Con nếu ngu-si bị người ghét,

Mẹ cũng thương nhớ không vứt bỏ.

Xưa, một nữ-nhân ẵm đứa con,

Lội qua sông Hằng nước chảy mạnh;

Sức khó vượt qua vì nước ngập,

Mẹ chết cùng con không nỡ bỏ.

Vì sức thiện-căn từ-niệm ấy,

Mệnh mất được sinh lên Phạm-thiên;

Hưởng vui chính-định trên cõi Phạm,

Được gặp Như-Lai nhận Phật-ký.

Thế nên bi-mẫu có mười đức,

Tùy hợp nghĩa-lợi đặt ra tên:

Một là, đại-địa; hai năng sinh,

Ba là, năng-chính; bốn, dưỡng-dục.

Năm, cho trí-tuệ; sáu, trang-nghiêm,

Bảy là, an-ổn; tám, giáo-thụ;

Chín là, giáo-giới; mười, cho nghiệp,

Ân khác không hơn ân-đức mẹ.

Pháp gì ở đời là rất giàu?

Pháp gì ở đời là rất nghèo?

Khi mẹ tại đường là rất giàu,

Mẹ không tại đường là rất nghèo.

---

II. – PHẨM BÁO-ÂN1 – PHẦN 2

Khi mẹ còn, là mặt trời ngọ,

Khi mẹ mất, là mặt trời lặn;

Khi mẹ còn, hết đều đầy-đủ,

Khi mẹ mất, hết đều rỗng không.

Thế-gian hết thảy thiện-nam-tử:

Ơn cha mẹ nặng như gò, núi;

Hiếu kính cần phải luôn ở lòng,

Biết ơn, trả ơn là Thánh-đạo.

Không tiếc thân-mệnh dâng đồ ngon,

Chưa từng một niệm thiếu sắc-dưỡng;

Như khi cha mẹ bỗng mất đi,

Toan muốn báo-ân thực chẳng kịp.

Phật xưa tu-hành vì từ-mẫu,

Cảm được tướng tốt sắc thân vàng;

Tiếng đồn rộng lớn khắp mười phương,

Hết thảy Nhân, Thiên đều khể-thủ.

Nhân và phi-nhân đều cung-kính,

Từ duyên xưa trước báo từ-ân.

Tôi đã lên cung trời Đao-lỵ,

Ba tháng, vì mẹ nói chân-pháp.

Khiến mẹ Tôi nghe, quy chính-đạo,

Ngộ Vô-sinh-nhẫn thường không thoái;

Như thế đều là báo bi-ân,

Tuy báo ân sâu còn chưa đủ.

Mục-Liên được thần-thông đệ nhất,

Dứt hết phiền-não trong ba cõi;

Dùng sức thần-thông xem từ-mẫu,

Thấy mẹ chịu khổ trong ngã-quỷ.

Mục-Liên tự đi trả ơn mẹ,

Cứu thoát từ-thân nơi thụ-khổ;

Sinh lên các cõi trời Tha-Hóa,

Cùng được vui chơi nơi Thiên-cung.

Nếu biết ơn cha mẹ rất sâu,

Chư Phật, Thánh-hiền đều báo đức.

Nếu ai chí-tâm cúng-dàng Phật,

Có tâm tinh-cần tu hiếu-dưỡng.

Phúc hai người ấy bằng nhau cả,

Ba đời hưởng báo cũng vô cùng.

Người đời, làm con tạo các tội,

Sa ba ngả ác chịu khổ mãi.

Người chưa chứng Thánh, không thần-thông,

Không thấy luân-hồi, khó báo được.

Thương thay người đời không Thánh-lực,

Không hay cứu gỡ cho từ-mẫu!

Bởi nhân-duyên ấy, ông nên biết,

Cần tu phúc-lợi công-đức tốt:

Đem ngay thắng-phúc nơi nam, nữ,

Có đại-kim-quang soi địa-ngục.

Trong hào-quang diễn tiếng thâm-diệu,

Khai-ngộ cha mẹ mở tâm-ý.

Nhớ thuở xưa kia thường tạo tội,

Một niệm hối-tâm đều trừ diệt.

Miệng niệm: “Nam mô tam thế Phật”.

Thoát thân khổ-nạn không thong-thả;

Sinh lên Nhân, Thiên hưởng vui mãi,

Thấy Phật, nghe pháp, sẽ thành Phật.

Hoặc sinh tịnh độ tại mười phương,

Hoa sen bảy báu là cha mẹ;

Hoa nở thấy Phật ngộ Vô sinh,

Bồ-tát Bất-thoái là đồng học.

Được sáu thần-thông tự-tại-lực,

Được vào cung bồ-đề vi-diệu:

Bồ-tát đều là các nam, nữ.

Nương đại nguyện-lực hóa nhân-gian.

Thế là thực báo ân cha mẹ,

Các ông, chúng sinh cùng tu học!84

CHÚNG-SINH luân-hồi sinh sáu đạo,

Cũng như bánh xe không sau, trước.

Hoặc là cha mẹ, là trai, gái,

Đời đời, kiếp kiếp ơn lẫn nhau.

Như thấy cha mẹ… không khác chi,

Không chứng Thánh-trí, do đâu biết!

Hết thảy nam-tử đều là cha,

Hết thảy nữ-nhân đều là mẹ;

Ơn đời trước thế chưa trả xong,

Lại sinh niệm khác thành oán ghét!

Thường nên báo ân, ích lẫn nhau,

Không nên đánh mắng thành hiềm-oán!

Nếu muốn tu thêm phúc-trí-môn,

Ngày đêm sáu thời85 nên phát nguyện:

Nguyện con sinh sinh vô-lượng kiếp,

Được Túc-trụ-trí86 đại-thần-thông;

Biết được trăm nghìn kiếp quá-khứ,

Lại nhớ biết nhau là cha mẹ.

Xoay-vần sáu thú, bốn loài sinh,87

Cho tôi một niệm đến nơi ấy;

Vì nói diệu-pháp, lìa nhân khổ,

Trong Nhân, Thiên họ hưởng vui mãi.

Khuyến phát Bồ-đề-nguyện kiên-cố,

Tu-hành lục độ của Bồ-tát;

Dứt hẳn hai nhân của sinh tử,

Chóng chứng Niết-bàn vô-thượng-đạo88

Mười phương hết thảy các QUỐC-VƯƠNG

Chính pháp hóa-nhân là Thánh-chúa;

Phúc-đức Quốc-vương là tối-thắng,

Việc làm tự-tại gọi là “Thiên” (trời).

Vua trời Đao-lỵ và trời khác,

Thường đem phúc-lực trợ vương-hóa;

Chư Thiên ủng-hộ như con một,

Bởi thế được tên là “Thiên-tử”.

Thế-gian cho vua là cội-gốc,

Là chỗ nhân-dân hết thảy nương;

Cũng như nhà cửa của thế-gian,

Cột là cội-gốc, dựng nên được.

Vua dùng chính-pháp hóa nhân-dân,

Giả như Phạm-vương sinh muôn vật.

Vua làm phi-pháp không chính-lý,

Như Diễm-ma vương diệt thế-gian.

Nếu vua dung-nhận kẻ gian-tà,

Như là voi xéo ao hoa vậy.

Đừng bảo thời gặp đời ác-trọc,

Nên biết thiện, ác do vua tu!

Như mặt trời soi sáng thế gian,

Quốc-vương dạy đời cũng như thế.

Mặt trời, đêm tuy không chiếu tới,

Nhưng khiến chúng-sinh được an-lạc.

Vua đem phi-pháp ra dạy đời,

Hết thảy nhân-dân không tin cậy.

Thế gian có những sự sợ-hãi,

Nhưng nhờ phúc vua không sinh được.

Thành ra nhân-dân được an-lạc,

Như thế là phúc vua soi tới.

Thế-gian có những hoa rất đẹp,

Nhờ phúc nhà vua mà nở toả.

Thế-gian có những rừng, vườn đẹp,

Nhờ phúc nhà vua đều tươi tốt.

Thế-gian có những cây cỏ thuốc,

Nhờ phúc nhà vua khỏi các bệnh.

Thế-gian bách-cốc, cùng lúa má,

Nhờ phúc nhà vua đều thành hạt.

Nhân-dân trên đời hưởng vui sướng,

Nhờ phúc nhà vua thường tự-nhiên.

Ví như Trưởng-giả có một con,

Trí-tuệ đoan nghiêm đời không sánh;

Cha mẹ yêu mến như con mắt,

Ngày đêm thường sinh tâm hộ-niệm.

Thánh-vương trong nước cũng như thế,

Nhớ mến chúng-sinh như con một;

Nuôi-nấng người già, giúp cô độc,

Tâm dù thưởng, phạt nhưng thường một.

Nhân-vương như thế là Thánh-chúa,

Mọi loài kính-ngưỡng như Như-Lai;

Nhân-vương trị nước không tai-biến,

Muôn họ kính, chăm thường an-ổn.

Vua không đem pháp-chính dạy đời,

Tật-dịch lưu-hành hại chúng-sinh;

Như thế hết thảy nhân, phi-nhân,

Tội, phúc rõ-ràng không che được.

Trong pháp thiện, ác chia bảy phần,

Người tạo được năm, vua được hai;

Nhà cửa, ruộng, vườn, rừng đều thế,

Thuế-má phân chia cũng như vậy.

Chuyển-luân Thánh-vương khi xuất-hiện,

Chia làm sáu phần vua được một;

Nhân-dân khi ấy được năm phần.

Nghiệp-báo thiện, ác cũng đều thế.

Nếu có Nhân-vương tu chính-kiến,

Như pháp dạy đời là “Thiên-chúa”;

Bởi y pháp trời mà dạy đời,

Tỳ-sa-môn-vương thường ủng-hộ.

Ba cõi trời khác, chúng La-sát,

Đều sẽ gìn giữ Thánh-vương-cung.

Thánh-vương ra đời sửa-sang nước,

Lợi-ích chúng-sinh thành mười đức:

Một là, soi sáng trong quốc-giới,

Hai là, trang-nghiêm cho quốc-độ;

Ba là, thường cho sự yên-vui,

Bốn là, hàng-phục các oán-địch.

Năm là, cấm ngăn mọi sợ hãi,

Sáu là, hợp-tập các Thánh hiền;

Bảy là, căn-bản của mọi pháp,

Tám là, hộ-trì cho thế-gian.

Chín là, thường làm công tạo-hóa,

Mười là, chủ nhân-dân, đất nước.

Nếu vua thành-tựu mười thắng-đức,

Phạm-vương, Đế-thích và chư Thiên.

Dạ-soa, La-sát, Quỷ-thần-vương,

Ẩn mình thường lại hộ quốc-giới.

Long-vương hoan-hỷ tuôn Cam-vũ,

Ngũ-cốc thành-thục muôn họ yên.

Khắp nơi trong nước sinh ngọc báu,

Người, ngựa sức mạnh, không oán-địch.

Như-ý bảo-châu hiện trước vua,

Các vua ngoại-cảnh tự triều-phục.

Ai sinh tâm ác với Quốc-vương,

Một niệm khởi tâm thành mọi ác;

Người ấy mệnh mất sa địa-ngục,

Chịu khổ nhiều kiếp khó kỳ ra.

Nếu có tinh-thần chăm giúp vua,

Chư Thiên hộ-niệm thêm vinh-lộc.89

Trưởng-giả Trí-Quang, ông nên biết:

Hết thảy Nhân-vương do nghiệp-cảm.

Các pháp đều do nhân-duyên thành,

Nếu không nhân-duyên không các pháp.

Nói không sinh Thiên và ác-thú,

Những người như thế không hiểu nhân,

Không nhân, không quả: đại-tà-kiến,

Không biết tội, phúc sinh vọng-chấp.

Nay vua được hưởng mọi phúc vui,

Xưa kia từng giữ ba tịnh-giới.90

Giới-đức huân-tu chiêu-cảm tới,

Diệu-quả Nhân, Thiên được thân vua91

Nếu người phát-khởi Bồ-đề-tâm,

Nguyện-lực giúp thành vô-thượng-quả.

Giữ bền giới tịnh trong thượng-phẩm,

Đi, ở tự-tại làm Pháp-vương;

Thần thông biến-hóa khắp mười phương,

Tùy duyên giúp hết cả muôn loài.

Trung-phẩm thụ-trì Bồ-tát-giới,

Phúc-đức tự-tại Chuyển-luân-vương;

Tùy tâm làm gì đều nên cả,

Vô-lượng Nhân, Thiên đều tuân-phụng.

Hạ-thượng-phẩm trì: đại-quỷ-vương,

Hết thảy phi-nhân đều theo phục;

Thụ-trì giới phẩm tuy khuyết-phạm,

Nhưng, do giới thắng được làm vua.

Hạ-trung-phẩm trì: cầm-thú-vương,

Hết thảy chim, muông đều y-phục;

Trong thanh-tịnh-giới có khuyết-phạm,

Hạ-hạ-phẩm trì: Diễm-ma-vương,

Ở trong địa-ngục thường tự-tại;

Tuy hủy giới cấm sinh ác-đạo.

Nhưng, do giới thắng được làm vua.92

Bởi vì nghĩa ấy các chúng-sinh,

Nên thụ Bồ-tát thanh-tịnh-giới;

Hãy gìn-giữ khéo không khuyết-phạm,

Tùy chỗ sinh ra làm Nhân-vương.

Nếu người không thụ-giới Như-Lai,

Còn không được thân con cáo đồng;

Huống là cảm-quả trong Nhân, Thiên,

Ở ngôi vua hưởng vui sướng tuyệt?

Thế nên làm vua phải có “nhân”,

Giới-nghiệp tinh siêng thành diệu-quả.

Quốc-vương tự là chủ nhân-dân,

Lành thương như mẹ nuôi con nhỏ.

Như thế Nhân-vương có ơn lớn,

Tấm lòng phủ-dục93 khó báo được

Bởi nhân-duyên ấy, các chúng-sinh,

Nếu tu chứng được Đại-bồ-đề.

Đối với chúng-sinh khởi đại-bi,

Nên thụ Như-Lai tam-tụ-giới.94

Nếu muốn như pháp mà thụ-giới,

Cần nên sám95 tội cho tiêu-diệt.

Nguyên-nhân khởi tội có mười duyên:96

Thân ba, miệng bốn và ý ba.

Sinh-tử vô-thủy, tội vô cùng,

Bể lớn phiền-não sâu không đáy.

Nghiệp-chướng cao vót như Tu-di,

Tạo-nghiệp do nhân hai thứ khởi:

Tức là HIỆN-HÀNH và CHỦNG-TỬ,97

Tạng-thức98 giữ, duyên NHẤT-THIẾT-CHỦNG.

Như bóng theo hình không rời thân,

Trong hết thảy thời chướng Thánh đạo;

Gần, chướng diệu-quả của Nhân, Thiên,

Xa, chướng vô-thượng Bồ-đề-quả.

Tại-gia thường vời nhân phiền-não,

Xuất-gia thì phá thanh-tịnh-giới.

Nếu ai như pháp mà sám-hối,

Có bao phiền-não đều trừ-diệt.

Cũng như kiếp lửa hoại thế-gian,

Đốt sạch Tu-di và bể cả.

Sám-hối, đốt sạch củi phiền-não,

Sám-hối, thường sinh lên đường trời.

Sám-hối, được vui nơi Tứ-thiền,99

Sám-hối, mưa báu ngọc Ma-ni;

Sám-hối, thân kim-cương thêm thọ,

Sám-hối, được vào cung “thường-lạc”.

Sám-hối, ra khỏi ngục ba cõi,

Sám-hối, nở ra hoa Bồ-đề;

Sám-hối, thấy đại-viên-kính Phật,100

Sám-hối, đến được nơi Bảo-sở.

Nếu y như pháp mà sám-hối,

Nên y hai pháp QUÁN-MÔN tu:

Một là, QUÁN SỰ DIỆT TỘI MÔN,

Hai là, QUÁN LÝ DIỆT TỘI MÔN.101

Quán sự diệt tội lại chia ba:

Thượng, trung, hạ-căn là ba phẩm.

Nếu có thượng căn cầu tịnh giới,

Phát đại tinh-tiến tâm không thoái.

Thương khóc rơi huyết thường tinh-khẩn,

Ai-cảm khắp mình đều ửng huyết;

Nghĩ luôn đến thập phương Tam-bảo,

Cùng các chúng-sinh trong lục-đạo.

Quỳ dài, chắp tay tâm bất từ,

Gột tâm phát-lộ cầu sám-hối:

“Kính xin thập phương Tam-thế Phật,

Lấy đại-từ-bi thương xót con.

Con ở luân-hồi không chỗ nương,

Sinh-tử đêm dài thường chẳng biết;

Con ở phàm-phu đủ mọi buộc,

Tâm cuồng giáo-giở, lăng-xăng khắp.

Con ở trong nhà lửa ba cõi,

Nhiễm bậy sáu trần102 không cứu-hộ;

Con sinh trong nhà nghèo, hạ-tiện,

Không được tự-tại thường chịu khổ.

…Sinh vào nhà cha mẹ tà-kiến,

Tạo tội nương theo quyến-thuộc ác.

Kính xin chư Phật Đại-từ-tôn,

Thương xót hộ-niệm như con một.

Một sám không tạo các tội nữa,

Tam-thế Như-Lai sẽ chứng-minh!”

Mạnh-mẽ sám-hối như như thế,

Gọi là thượng-phẩm cầu tịnh-giới.

Như có trung-căn cầu giới-phẩm,

Một lòng mạnh-mẽ sám mọi tội.

Nghĩ mình lệ ứa không ai biết,

Khắp mình bồ-hôi…, ai-cầu Phật:

“Dãi-bày vô-thủy nghiệp sinh-tử,

Xin nước từ bi gột bụi trần;

Giũ bỏ tội-chướng sạch sáu căn,103

Cho con tam-tụ-giới Bồ-tát.

Con nguyện giữ vững không lùi chuyển,

Tinh-tu, độ thoát khổ chúng-sinh,

Mình chưa đắc độ, trước độ người,

Hết thuở vị-lai thường không dứt”.

Như thế tinh-cần, dũng-mãnh làm,

Không tiếc thân-mệnh cầu Giác-đạo.

Cảm tướng lạ thiêng của Tam-bảo,

Gọi là trung-phẩm đại-sám-hối.

Nếu có hạ-căn cầu tịnh-giới,

Phát tâm Vô-thượng Bồ-đề ấy,

Rơi lệ, thương khóc, lông thân rởn,

Với chỗ tạo tội rất thẹn-hổ.

Đối trước Tam-bảo khắp mười phương,

Và trước chúng-sinh trong sáu đạo;

Chí thành phát-lộ từ vô-thủy,

Có những chúng-sinh bị não-loạn.

Khởi tâm đại-bi không chướng-ngại,

Không tiếc thân-mệnh hối ba nghiệp.

Những tội đã làm đều phát-lộ,

Những ác chưa làm không dám tạo.

Như thế, ba phẩm sám mọi tội,

Đều gọi thanh-tịnh-giới đệ-nhất.

Dùng nước thẹn-hổ rửa trần-lao,

Thân tâm đều là thanh-tịnh phẩm,

Các thiện-nam-tử, ông nên biết!

Đã nói tịnh-quán các sám-hối;

Trong sự, lý ấy không sai khác,

Chỉ bởi căn-duyên ứng chẳng đồng.

Nếu khi tu-tập quán chính-lý,

Xa lìa hết thảy mọi tán-loạn.

Mặc áo mới sạch ngồi gia-phu,

Nhiếp-tâm, chính-niệm bỏ mọi duyên:

Thường quán diệu-pháp-thân chư Phật,

Thể-tính như KHÔNG, không thể được;

Tính của các tội cũng đều như,

Nhân-duyên điên-đảo, tâm vọng khởi.

Tội-tướng như thế bản-lai không,

Ở trong ba đời “vô-sở-đắc”.

Không nội, không ngoại, không trung-gian,

Tính, tướng như-như đều chẳng động.

Diệu-lý chân-như dứt danh-ngôn,

Chỉ có Thánh-trí hay thông-suốt.

Phi hữu, phi vô, phi-hữu-vô,

Phi bất hữu-vô lìa danh-tướng.

Quanh khắp pháp-giới không sinh diệt,

Chư Phật bản-lai đồng một thể.

Kính xin chư Phật thùy gia-hộ,

Diệt được hết thảy tâm điên-đảo!

Nguyện, con sớm ngộ nguồn chân-tính,

Chóng chứng Như-Lai vô-thượng-đạo!

Nếu có thanh-tín thiện-nam-tử,

Ngày đêm hay quán diệu-lý-không.

Hết thảy tội-chướng tự tiêu-trừ,

Thế là giữ giới tịnh trên hết.

Nếu người quán biết thực-tướng-không,

Hay diệt hết thảy các tội trọng.

Cũng như gió to thổi lửa dữ,

Đốt cháy vô-lượng các cây cỏ.

Các thiện-nam-tử chân-thực-quán,

Là môn bí-yếu của chư Phật.

Nếu muốn vì người phân-biệt rộng,

Hạng người vô-trí đừng tuyên-thuyết.

Hết thảy chúng-sinh loại phàm ngu,

Nghe quyết sinh nghi tâm bất tín.

Nếu có trí-giả sinh tín-giải,

Niệm niệm quán-sát ngộ Chân-như;

Chư Phật mười phương đều hiện trưóc,

Bồ-đề diệu-quả tự-nhiên chứng.

Các thiện-nam-tử! Sau Tôi diệt,

Những người tịnh-tín trong đời sau;

Theo hai quán-môn thường sám-hối,

Nên thụ Bồ-tát tam-tụ-giới.

Nếu muốn thụ-trì thượng-phẩm-giới,

Nên thỉnh giới-sư : Phật, Bồ-tát.

Thỉnh Tôi: Thích-Ca Mưu-Ni Phật,

Làm vị Hòa-thượng104 giới Bồ-tát.

Long-chủng Tịnh-trí tôn vương Phật

Sẽ làm tịnh-giới A-xà-lê.105

Đạo-sư mai sau: Di-Lặc Phật,

Sẽ làm thanh-tịnh Giáo-thụ-sư.106

Hiện-tại mười phương Lưỡng-túc-tôn,107

Sẽ làm thanh-tịnh Chứng-giới-sư.108

Mười phương hết thảy các Bồ-tát,

Sẽ làm bạn-bè tu-học-giới.

Phạm, Thích, Tứ-vương, Kim-cương-thiên,

Sẽ làm chúng ngoại-hộ học-giới.

Phụng-thỉnh Phật, Bồ-tát như thế,

Và, các thầy truyền giới hiện-tiền.

Vì muốn trả khắp bốn ân sâu,

Phát khởi tâm Bồ-đề thanh-tịnh.

Nếu thụ tam-tụ-giới Bồ-tát :

Nhiêu-ích hết thảy hữu-tình-giới.

Tu-nhiếp hết thảy thiện-pháp-giới,

Tu-nhiếp hết thảy luật-nghi-giới.

Tam-tụ thanh-tịnh giới như thế,

Như-Lai ba đời đều hộ-niệm.

Chúng-sinh phi-pháp không nghe biết,

Trong vô-lượng kiếp không nghe, thấy.

Duy có thập phương Phật quá-khứ.

Đã thụ tịnh-giới thường hộ-trì.

Hai chướng phiền-não dứt trừ hẳn,

Chứng được quả Bồ-đề vô-thượng;

Hết thảy Thế-Tôn đời vị-lai,

Giữ-gìn tam-tụ tịnh-giới báu.

Dứt trừ ba chướng109 cùng tập-khí,

Sẽ chứng chính-đẳng đại-bồ-đề;

Mười phương các Thiện-thệ hiện-tại,

Đều tu nhân tam-tụ tịnh-giới.

Dứt hẳn sinh-tử khổ luân-hồi,

Được chứng tam thân110 Bồ-đề-quả.

Siêu-việt bể sinh-tử sâu lớn,

Tịnh-giới Bồ-tát là thuyền bè.

Dứt hẳn ràng-buộc tham, sân, si,

Tịnh-giới Bồ-tát là gươm sắc;

Đường hiểm sinh-tử các sợ-hãi,

Tịnh-giới Bồ-tát là nhà cửa.

Trừ khỏi các nhân khổ nghèo hèn,

Tịnh-giới thường làm ngọc Như-ý;

Bị ma quỉ ốp, các tật-bệnh,

Tịnh-giới Bồ-tát là lương-dược.

Làm vua Nhân, Thiên được tự-tại,

Tam-tụ tịnh-giới là duyên tốt;

Cùng các thân vua trong bốn thú,

Tịnh-giới là duyên được thắng-quả.

Thế nên tu được nhân tự-tại,

Sẽ được làm vua hưởng tôn-quý.

Trước nên lễ kính mười phương Phật,

Ngày đêm tu thêm thanh-tịnh-giới.

Chư Phật hộ-niệm đương thụ-trì,

Giới như kim-cương không phá-hoại;

Chư Thiên thiện thần trong ba cõi,

Hộ-vệ thân vua và quyến-thuộc.

Hết thảy oán-địch đều quy-phục,

Muôn họ vui mừng cảm vương hóa.

Thế nên thụ-trì giới Bồ-tát,

Cảm quả vô-vi thế, xuất-thế.111

Tam-Bảo thường-trụ hóa thế-gian,

Ân-đức rộng lớn bất tư-nghị;

Trong kiếp-hải này cùng quá-khứ,

Công-đức lợi sinh không dừng nghỉ.

Nghìn ánh Phật-nhật112 thường soi đời,

Lợi ích quần-sinh độ có duyên;

Vô duyên không thấy từ-quang Phật,

Cũng như người mù không trông thấy.

Pháp-bảo nhất vị không biến-đổi,

Phật trước, Phật sau nói đều đồng;

Như mưa, một vị thấm khắp cả,

Cỏ cây tươi-tốt, lớn, nhỏ khác.

Chúng-sinh tùy căn đều được giải,

Cỏ cây nhuần thấm cũng sai khác.

Bồ-tát, Thanh-văn hóa chúng-sinh,

Như nước sông lớn chảy không kiệt.

Chúng-sinh không tín, hóa không tới,

Như ở chỗ tối trời khó soi.

Ánh trăng Như-Lai rất thanh-lương,

Hay trừ mọi tối cũng như thế.

Cũng như chậu úp trăng không soi,

Chúng-sinh mê-hoặc cũng như thế.

Pháp-bảo như cam-lộ, thuốc hay,

Trị được hết thảy bệnh phiền-não.

Người tin uống thuốc, chứng Bồ-đề,

Không tin tùy duyên sa ác-đạo.

Bồ-tát, Thanh-văn thường ở đời,

Vô số phương-tiện độ chúng-sinh.

Chúng-sinh nếu có lòng tin, thích,

Nhập ngôi an-lạc của Tam-thừa.

Như-Lai không xuất-hiện thế-gian,

Hết thảy chúng-sinh vào tà-đạo.

Chê hoài cam-lộ, uống thuốc độc,

Chìm mãi bể khổ không kỳ ra.

Phật-nhật xuất-hiện ba nghìn cõi,

Tỏa ánh-sáng lớn chiếu đêm dài.

Chúng-sinh như ngủ không hay biết,

Nhờ sáng được vào vô-vi-thất.

Như-Lai chưa nói Nhất-thừa-pháp,

Quốc độ mười phương đều không-hư.

Phát tâm tu-hành thành chính-giác,

Hết thảy cõi Phật đều nghiêm-tịnh.

Pháp-bảo Nhất-thừa: mẹ chư Phật,

Như-Lai ba đời từ đấy sinh.

Bát-nhã phương-tiện tu không dứt,

Thành đạo giải-thoát lên Diệu-giác.

Nếu Phật, Bồ-tát không xuất-hiện,

Chúng-sinh ở đời không đạo-sư.

Hiểm-nạn sinh-tử do đâu qua,

Làm sao đến được nơi Bảo-sở?

Dùng đại-nguyện-lực làm bạn lành,

Thường nói diệu-pháp cho tu-hành.

Xu-hướng Thập-địa chứng Bồ-đề,

Khéo vào nơi Niết-bàn an-lạc.

Đại-bi Bồ-tát hóa thế-gian,

Phương-tiện dẫn-dắt các chúng-sinh.

Trong ẩn hạnh chân-thực Nhất-thừa,

Ngài hiện ra Duyên-giác, Thanh-văn.

Độn-căn, trí-nhỏ nghe Nhất-thừa,

Sợ-hãi phát tâm qua nhiều kiếp.

Không biết thân có Như-Lai-tạng,113

Chỉ vui tịch-diệt, chán trần-lao.

Chúng-sinh vốn có giống Bồ-đề,

Đều ở trong Tạng-thức: Lại-gia.

Nếu gặp bạn lành phát đại-tâm,

Ba thứ rèn, mài114 tu diệu-hạnh;

Dứt hẳn phiền-não, sở-tri-chướng,

Chứng được thân thường-trụ Như-Lai.

Diệu-quả Bồ-đề chẳng khó thành,

Chân thiện-trí-thức thực khó gặp.

Hết thảy Bồ-tát tu thắng-đạo,

Bốn thứ pháp-yếu cần nên biết:

Thân-cận bạn lành là thứ nhất,

Lắng nghe chính-pháp là thứ hai;

Như ý nghĩ lường là thứ ba,

Như pháp tu chứng là thứ tư.

Hết thảy Đại-thánh-chúa mười phương,

Tu bốn pháp ấy chứng Bồ-đề.

Các ông Trưởng-giả, đại-hội-chúng,

Và, thanh-tín-sĩ đời vị-lai.

Bốn pháp nơi Bồ-tát như thế,

Cốt nên tu-tập thành Phật-đạo.115

Các thiện-nam-tử nên nghe kỹ,

Như-Lai nói ra bốn ơn trên.

Thì ơn Phật-bảo là tối thượng,

Vì độ chúng-sinh phát đại-tâm.

Ba vô số kiếp trong đại-kiếp.

Tu đủ trăm nghìn các khổ-hạnh.

Công-đức viên-mãn khắp pháp-giới,

Thập-địa rốt-ráo chứng ba thân.

Pháp-thân thể khắp mọi chúng-sinh,

Muôn đức cô-đọng tính thường-trụ.

Không sinh, không diệt, không đi, lại,

Không một, không khác, phi đoạn, thường;

Đầy khắp pháp-giới như hư-không,

Hết thảy Như-Lai cùng tu chứng.

Hữu-vi, vô-vi các công-đức,

Nương-tựa Pháp-thân thường thanh-tịnh.

Bản-tính Pháp-thân như hư-không,

Xa lìa sáu trần không nhiễm-trước.

Pháp-thân vô hình lìa mọi tướng,

Năng-tướng, sở-tướng hết đều không.

Như thế, diệu-pháp-thân chư Phật,

Tướng ngôn-từ, hí-luận tịch-diệt.

Xa lìa hết thảy các phân-biệt,

Tâm-hành-xứ diệt116 thể đều như.

Vì muốn chứng được thân Như-Lai.

Bồ-tát khéo tu về muôn hạnh.

Thể “trí” vô-vi chân-pháp-tính,

Sắc, tâm hết thảy chư Phật đồng.

Ví như chim bay đến núi vàng,

Làm cho thân chim đồng sắc ấy.

Hết thảy Bồ-tát như chim bay,

Thể pháp-thân Phật tựa núi vàng.

Tự-thụ-dụng thân các tướng tốt,

Mỗi một đầy khắp cõi mười phương.

Bốn-trí viên-minh hưởng pháp-lạc,

Phật trước, Phật sau thể đồng nhau.

Tuy khắp pháp-giới không chướng-ngại,

Diệu-cảnh như thế không nghĩ, bàn.

Thân ấy thường-trụ báo-Phật-độ,

Tự hưởng pháp-lạc không gián-đoạn.

Tha thụ-dụng-thân các tướng tốt,

Tùy cơ ứng-hiện không thêm, bớt.

Vì hóa các Bồ-tát Địa-thượng,

Một Phật hiện ra mười loại thân.

Tùy chỗ ứng-hiện đều bất đồng,

Dần-dà tăng gấp đến vô-cực.

Hợp căn vì nói các pháp-yếu,

Khiến hưởng pháp-lạc vào Nhất-thừa.

Vị được thần-thông dần tăng-trưởng,

Pháp-môn sở ngộ cũng như thế.

Bồ-tát Hạ-địa khởi trí-tuệ,

Không thấu suốt được về Thượng-địa.

Năng-hóa, sở-hóa tùy Địa tăng,

Đều tùy bản-duyên làm sở-thuộc.

Hoặc một Bồ-tát, nhiều hóa Phật,

Hoặc nhiều Bồ-tát, một hóa-Phật.

Như thế, mười Phật thành chính-giác,

Đều ngồi dưới Bồ-đề thất-bảo.

Phật trước nhập-diệt, Phật sau thành,

Hóa-Phật chẳng đồng trải kiếp hiện.

Mười Phật ngồi trên đài hoa sen,

Quanh khắp đều có trăm nghìn cánh.

Mỗi một cánh sen một cõi Phật,

Tức là cõi Tam-thiên đại-thiên.

Trong mỗi một cõi có trăm ức,

Mặt trời, trăng, sao bốn đại-châu.

Sáu cõi trời Dục và bốn Thiền,

Không-xứ, Thức-xứ đến Phi-tưởng.

Riêng châu Nam-thiệm trong bốn châu,

Mỗi một đều có tòa Kim-cương.

Cùng với Bồ-đề đại-thụ-vương,

Các thân Phật hóa trong khi ấy;

Nhất thời chứng được Bồ-đề-đạo,

Quay xe diệu-pháp trong Đại-thiên.

Bồ-tát, Duyên-giác và Thanh-văn,

Tùy chỗ hợp căn thành Thánh-quả.

Như thế, nói ra ba thân Phật,

Trên hết, không gì sánh, là “BẢO”.117

Ứng, Hóa hai thân nói ra pháp,

Giáo, lý, hành, quả là PHÁP-BẢO.

Chư Phật lấy PHÁP làm đại-sư,

Tu tâm chứng được Bồ-đề-đạo.

Pháp-bảo ba đời không biến-đổi,

Hết thảy chư Phật đều quy, học.

Tôi nay đỉnh-lễ Nhất-thiết-trí,

Nên nói Pháp-bảo là thầy Phật.

Hoặc vào lửa dữ không cháy được,

Ứng thời liền được chân giải-thoát.

Pháp-bảo hủy phá ngục sinh-tử,

Cũng như Kim-cương phá muôn vật.

Pháp-bảo soi vào tâm chúng-sinh,

Ví như mặt trời trên không-giới.

Pháp-bảo hay làm thuyền bền chắc,

Vượt qua bể ái lên bờ giác.

Pháp-bảo hay cho chúng-sinh vui,

Ví như thiên-cổ hợp thiên-tâm;

Pháp-bảo hay giúp chúng-sinh nghèo,

Như ngọc Ma-ni mưa mọi báu.

Pháp-bảo hay làm thềm Tam-bảo,

Nhân tu nghe pháp sinh thượng-giới;

Pháp-bảo: Kim-luân đại-thánh-vương,

Dùng sức đại-pháp phá bốn ma.

Pháp-bảo hay làm xe báu lớn,

Chuyên chở chúng-sinh ra nhà lửa;

Pháp-bảo hay làm đại-đạo-sư,

Dẫn-dắt chúng-sinh đến Bảo-sở.

Pháp-bảo hay thổi loa đại-pháp,

Giác-ngộ chúng-sinh thành Phật-đạo;

Pháp-bảo hay làm đèn đại-pháp,

Soi chỗ tối-tăm trong sinh-tử.

Pháp-bảo hay làm tên Kim-cương,

Chấn giữ quốc-giới dẹp mọi oán.

Những pháp của Phật ba đời nói,

Làm lợi chúng-sinh khỏi khổ-phọc.

Dẫn vào thành Niết-bàn an-lạc,

Thế là ơn PHÁP-BẢO khó trả.118

Trưởng-giả Trí-quang ông nghe kỹ,

Thế, xuất-thế Tăng có ba hạng:

Bồ-tát, Thanh-văn thánh, phàm-chúng,

Là thửa ruộng phúc, ích chúng-sinh.

Văn-thù-sư-lỵ: đại-thánh-tôn,

Chư Phật ba đời cho là mẹ.

Như-Lai mười phương mới phát tâm,

Đều do giáo-hóa của Văn-Thù.

Hết thảy thế-gian, các hữu-tình,

Nghe tên, thấy thân và hào-quang.

Cùng thấy thân hóa hiện tùy loại,

Đều thành Phật-đạo khó nghĩ, bàn,

Di-lặc Bồ-Tát: Pháp-vương-tử,

Từ mới phát tâm không ăn thịt.

Bởi nhân-duyên ấy gọi “Từ-Thị”,

Vì muốn thành-thục các chúng-sinh.

Ở cõi thứ tư: Đâu-suất-thiên,

Trong Như-ý-điện bốn chín trùng.

Ngày đêm thường nói “bất-thoái-hạnh”,

Vô số phương-tiện độ Nhân, Thiên.

Nước tám công-đức119 ao Diệu-hoa,

Chúng-sinh có duyên đồng sinh đến.

Đệ-tử Tôi nay giao Di-Lặc,

Trong hội Long-Hoa được giải-thoát.

Các Thiện-nam-tử đời mạt-pháp,120

Một nắm cơm ăn cho chúng-sinh.

Bởi thiện-căn ấy thấy Di-Lặc,

Cứu-cánh sẽ được Bồ-đề-đạo.

Ông Xá-lỵ-phất…Đại-thanh-văn,

Trí-tuệ thần-thông hóa mọi loài.

Nếu thành-tựu được giới giải-thoát,

Thực là người tu-hành chính-kiến;

Vì người thuyết-pháp truyền Đại-thừa,

Ruộng phúc như thế là thứ nhất.

Hoặc có một hạng phàm-phu Tăng,

Giới-phẩm không trọn, sinh chính-kiến;

Tán-vịnh Nhất-thừa pháp mầu-nhiệm,

Tùy phạm, tùy hối, chướng đều trừ.

Vì muốn chúng-sinh thành Phật nhân,

Phàm-phu ấy cũng là Tăng-bảo.

Như Uất-kim-hoa121 tuy héo úa,

Còn hơn hết thảy các hoa quý.

Tỷ-khưu chính-kiến cũng như thế,

Bốn hạng Luân-vương so chẳng kịp.

Như thế, bốn hạng Thánh, phàm Tăng,

Lợi-lạc hữu-tình không tạm nghỉ.

Là ruộng phúc tốt của thế-gian,

Thế là Tăng-bảo ân-đức lớn.122

Như Tôi đã nói bốn ân-nghĩa,

Là ân tạo ra ruộng phúc đời.

Hết thảy muôn vật từ đấy sinh,

Nếu rời bốn ân không thể được.

Ví như các sắc-trần thế-gian,

Sinh được do nơi bốn ĐẠI123 tạo.

Hữu-tình thế-gian cũng như thế,

Bởi bốn ân kia được an-lập.124

Khi ấy, Trí-Quang trưởng-giả cùng con ông v.v…nghe Phật nói về bốn ân lớn ấy, cho rằng được nghe sự chưa từng có bao giờ, hoan-hỷ chắp tay bạch Phật rằng: “Quý hóa thay! Quý hóa thay! Đại-từ Thế-Tôn! Ngài đã vì những chúng-sinh tà-kiến không tin nhân-quả, không hiếu cha mẹ trong đời trọc-ác, nói chân diệu-pháp đem lại lợi-lạc cho thế-gian, nay kính xin đức Thế-Tôn nói thêm cho về nghĩa báo-ân. Chúng tôi đã ngộ được ý rất sâu của bốn ân nhưng, nay chúng tôi chưa biết tu nghiệp thiện gì để báo được ân ấy.

Đức Phật bảo ông Trưởng-giả: “Các thiện-nam-tử! Trước kia tôi đã vì năm trăm ông Trưởng-giả nói rộng về nghĩa ấy rồi, nay Tôi sẽ vì các ông nói qua chút ít phần mà thôi! Các thiện-nam-tử, thiện-nữ-nhân nào muốn được vô-thượng chính-đẳng chính-giác nên tinh siêng tu-hành mười pháp Ba-la-mật. Song, nếu còn “sở đắc” vẫn chưa được gọi là “báo-ân”. Nếu người nào chỉ trong giây lát làm được một thiện-tâm “vô-sở-đắc” mới được gọi là “báo-ân”. Sở-dĩ thế là sao? Hết thảy Như-Lai tới “vô-sở-đắc” mới thành Phật-đạo, hóa-độ chúng-sinh. Nếu có thiện-nam-tử tịnh-tín nào được nghe kinh này, tín-giải, thụ-trì, giải-thuyết, viết chép, đem “vô-sở-đắc, tam luân thể không”125 riêng vì một người nói pháp bốn câu khiến họ trừ được tâm tà-kiến, xu-hướng đạo Bồ-đề, thế tức là báo tứ-ân. Sao vậy? Vì, người ấy sẽ được Vô-thượng Bồ-đề, triển-chuyển giáo-hóa cho vô-lượng chúng-sinh, khiến họ nhập Phật-đạo làm cho hạt giống Tam-bảo mãi không đoạn-tuyệt”.

Khi ông Trưởng-giả Trí-Quang nghe bài kệ ấy rồi được Nhẫn-nhục tam-muội, yếm-ly thế-gian, được bất thoái-chuyển. Cùng lúc đó, tám nghìn người, con và quyến-thuộc cũng được Tam-muội ấy và đều được tâm vô-đẳng-đẳng, vô-thượng chính-đẳng chính-giác; bốn vạn tám nghìn người khác cũng chứng được Tam-muội, xa lìa trần-cấu,126 được pháp-nhãn-tịnh.127

TOÁT-YẾU

II.- PHẨM BÁO-ÂN

Khi đức Thế-Tôn từ chính-định dậy Ngài gọi Bồ-tát Di-Lặc bảo: “Quý hóa! Các ông cùng hết thảy đại-chúng vì muốn thân-cận Tôi, muốn nghe pháp xuất-thế, muốn suy-nghĩ như-như-lý, muốn tu-tập như-như-trí nên tới đây cung-kính,cúng-dàng. Nay Tôi sẽ nói về diệu-pháp (Tâm-địa)), dắt-dẫn chúng-sinh chứng-nhập Phật-trí. Chúng-sinh chỉ xu-hướng về Bồ-đề của Nhị-thừa mà không thích diệu-quả thường-lạc của Đại-thừa. Song, Như-Lai chuyển-pháp-luân tùy bệnh cho thuốc, làm sao phải hợp hoàn-cảnh, hợp thời, hợp trình-độ, hợp pháp, khiến họ thoát khỏi được sự mê-chấp ấy!”

Lúc đó, có 500 ông Trưởng-giả ở thành Vương-xá thấy những ảnh-hiện khó làm ở nơi hào-quang của Phật và nghe đức Phật tán-thán về pháp-môn “Tâm-địa” của Đại-thừa, các ông ấy liền bạch Phật: “Hành-nguyện tu-hành của Bồ-tát không phải là sự “tri-ân, báo-ân” và phải tu lâu lắm mới tới nơi Bồ-đề được, không bằng tu về Thanh-văn, Duyên-giác chóng ngộ đạo và được là báo-ân!”

Đức Phật bảo các ông Trưởng-giả: “Ơn của thế-gian, xuất-thế-gian có bốn bậc: 1/ Ơn cha mẹ. 2/ Ơn chúng-sinh. 3/ Ơn Quốc-vương. 4/ Ơn Tam-bảo.

Ơn cha mẹ: Cha thuộc từ-ân, mẹ thuộc bi-ân. Bi-ân của mẹ dù nói một kiếp cũng không hết được. Vì sự vất-vả khó-nhọc, hy-sinh và thương nhớ con của mẹ từ khi có thai, khi sinh nở, trưởng-thành cho đến trọn đời, quá lớn-lao không kể xiết được. Ngay như sữa mẹ giúp con sinh-trưởng đến 180 hộc. Do nhân-duyên ấy nơi mẹ có mười thắng-đức. Thế nên, người con biết thừa-thuận cha mẹ, được chư Thiên hộ-niệm, được là dòng-giống của Thiên, Nhân tôn-quý và là Bồ-tát hóa-hiện độ-sinh. Kể sự báo ân cha mẹ vô cùng, nhưng nếu chỉ một niệm để tâm hiếu-thuận, đem chút ít vật nuôi nấng cha mẹ, công-đức ấy còn gấp trăm nghìn vạn phần công-đức cúng-dàng đầy-đủ tứ sự và những thứ cao quý cho hàng trăm vị Đại-bà-la-môn, Đại-thần-tiên, bạn lành trong trăm nghìn kiếp.

Ơn chúng-sinh: Hết thảy chúng-sinh từ đời vô-thủy tới nay, đều là cha mẹ họ-hàng lẫn nhau. Hết thảy đàn ông là cha lành, hết thảy đàn bà là mẹ hiền. Đã là cha mẹ, là đã có ơn lớn. Đã có ơn lớn đương nhiên phải trả ơn ấy bằng cách phải làm lợi-ích lẫn nhau, không nên gây vọng-nghiệp, oán-hại, chấp-trước.

Ơn Quốc-vương: Quốc-vương là người đứng đầu việc cai-trị trong một nước. Người đứng đầu việc cai-trị này thành-thực vì chúng-sinh, đem chính-pháp hóa-trị nhân-dân, nhân-dân vui-vẻ, trong nước giàu thịnh, không bị ngoại xâm, nội loạn, ác-quỷ, tật-bệnh, đói thiếu, gió mưa quá thời, trái thời, nhật, nguyệt-thực và tinh-tú biến quái. Trái lại, thì nhân-dân đau khổ, trong nước bất an. Mỗi mỗi tâm-niệm, hành-động của người đứng đầu trong nước đều có quan-hệ mật-thiết đến đời sống, tinh-thần,vận-mệnh của nhân-dân, của quốc-giới và mỗi mỗi tâm-niệm, hành-động của nhân-dân cũng vậy. Việc tu thiện được bảy phần phúc-lợi, người tu được năm phần, Quốc-vương được hai phần; Quốc-vương tu nhân lành nhân-dân cũng đồng hưởng. Do nhân-duyên ấy, Quốc-vương còn được gọi là “Thánh-vương, Thiên-chúa, Nhân-vương, Phúc-đức-vương, Chính-pháp-vương” và, cũng do đó Chính-pháp-vương có mười thắng-đức và được Thiên, Thiện-thần, nhân-dân ủng-hộ. Ân-đức của Chính-pháp-vương rộng lớn đối với nhân-dân như-thế, nhân-dân phải biết cung-kính tôn-trọng đền đáp lại.

Ơn Tam-bảo: Tam-bảo là ba ngôi báu : Phật, Pháp, Tăng.

Phật-bảo: đầy-đủ ba thân:

1/- Tự-tính-thân (còn gọi là pháp-thân) có Đại-đoạn-đức.

2/- Thụ-dụng-thân (còn gọi là báo-thân) có Đại-trí-đức. Thụ-dụng-thân có 2 tướng: Tự-thụ-dụng-thân và tha-thụ-dụng-thân. Tự-thụ-dụng-thân do tu muôn hạnh, thành-tựu 4 trí cùng hết thảy các pháp công-đức, được căn-tướng trang-nghiêm. Tha-thụ-dụng-thân là thân của Như-Lai có đầy-đủ các tướng tốt ở nơi chân tịnh-độ, nói pháp Nhất-thừa cho các hàng Bồ-tát được lợi-lạc trong chính-pháp vi-diệu. Ở nơi Thập-địa, Như-Lai hóa-hiện ra mười tha-thụ-dụng-thân. Và, còn hóa-hiện độ cho Duyên-giác, Thanh-văn cùng các chúng-sinh khác.

3/- Biến-hóa-thân có Đại-ân-đức, ứng hiện thân-hình hóa-độ các bậc Thánh, phàm.

Phật-bảo có nhiều ân-đức rộng lớn như thế nên có đầy-đủ 10 hiệu và 6 công-đức vi-diệu.

Tới đây đức Phật dạy tiếp: “Sở-dĩ chư Phật hóa-hiện nhiều thân mà có chúng-sinh không được gặp là vì do chúng-sinh tạo nhiều nghiệp ác, tội-căn sâu nặng, cũng như người mù không trông thấy mặt trời vậy!”

Pháp-bảo: Pháp-bảo vô-lượng nghĩa nhưng, chia làm 4 loại: giáo-pháp, lý-pháp, hành-pháp và quả-pháp.

Pháp-bảo là phương-pháp dẫn-dắt chúng-sinh ra khỏi bể sinh-tử đến bờ Niết-bàn. Pháp-bảo là thầy chư Phật. Pháp-bảo như kim-cương, như mặt trời, như ngọc Ma-ni, như tiếng trống cõi trời, như thềm báu, như thuyền lớn, như Chuyển-luân-vương, như y-phục đẹp, như giáp-trụ bền, như gươm trí-tuệ, như xe báu, như đèn sáng, như binh-khí, như đạo-sư.

Chư Phật trong ba đời nói ra diệu-pháp bất-tư-nghị ấy làm cho chúng-sinh giác-ngộ, nên Pháp-bảo có ân-đức bất-tư-nghị.

Tăng-bảo: Trong sự tu-hành, hóa-độ, thế-gian xuất-thế-gian có ba hạng Tăng:

1/- Bồ-tát-tăng: Các vị tu lục-độ, vạn hạnh như Bồ-tát Di-Lặc, Văn-Thù v.v…

2/- Thanh-văn-tăng: Các vị tu tứ-đế chứng Thánh-đạo như ông Xá-lỵ-phất v.v…

3/- Phàm-phu-tăng: Các vị chân-thiện phàm-phu được biệt-giải-thoát-giới và những vị đầy-đủ chính-kiến đem lại lợi-lạc cho chúng-sinh.

Ba hạng Tăng trên được gọi là “Chân-phúc-điền-tăng”.

Còn một hạng nữa là Phúc-điền-tăng. Phúc-điền-tăng là những vị có tâm tín-kính Tam-bảo, thâm-tín nhân-quả, thuờng phát thiện-nguyện, đầy-đủ chính-kiến, mặc dù những vị ấy có hủy giới cấm.

Tất cả các hạng Thánh, phàm Tăng-bảo trên luôn luôn đem lại sự lợi-ích cho chúng-sinh, nên có ân-đức lớn đối với chúng-sinh. Phật, pháp, Tăng được gọi là Bảo vì có mười nghĩa: bền chắc, không nhơ, cho vui, khó gặp, phá nghèo, uy-đức, mãn-nguyện, trang-nghiêm, tốt diệu và bất biến.

Nay muốn trả bốn ơn lớn-lao ấy cần phải tu-hành đầy-đủ ba bậc: danh-tự, thân-cận, chân-thực trong mười pháp Ba-la-mật-đa: 1/ Bố-thí. 2/ Trì-giới. 3/ Nhẫn-nhục. 4/ Tinh-tiến. 5/ Thiền-định. 6/ Bát-nhã. 7/ Phương-tiện. 8/ Nguyện. 9/ Lực. 10/ Trí.

Khi nghe đức Phật nói về sự tri-ân, báo-ân rồi, các ông Trưởng-giả cùng vô số chúng-sinh phát-tâm Bồ-đề và trong đó có nhiều người chứng được đạo-quả.

Đức Phật kết-khuyến: “Sau đây nếu ai thụ-trì, đọc tập, giải-thuyết, viết chép và truyền-bá phẩm báo-ân này, hiện-tại được chư Thiên vệ-hộ, mạnh-khỏe, sống lâu, phúc-tuệ thêm lên, đương-lai được sinh trong hội Long-Hoa của đức Di-Lặc và sẽ được thành Phật”.

Sau đó đức Phật lại giảng lại ý-nghĩa tri-ân, báo-ân như trên bằng lời kệ, thể theo lời thỉnh-cầu của ông Trưởng-giả Trí-Quang ở nước Tăng-trưởng phúc. Sở-dĩ có sự giảng lại như thế vì ông Trí-Quang muốn giác-ngộ cho người con ác nghịch của ông.

Kết-quả cuộc thuyết-pháp về sự báo-ân lần thứ hai này ông Trưởng-giả Trí-Quang cùng quyến-thuộc đều được Nhẫn-nhục tam-muội, phát tâm vô-thượng bất thoái-chuyển và những người khác cũng chứng được Tam-muội, xa lìa trần-cấu, được pháp-nhãn-tịnh.

1 Báo-ân: Những người có ơn đức với mình, mình tận-tâm, chí-lực đền đáp lại.

2 Di-Lặc: Tiếng Phạm gọi là “Mai-đê-lê” (Maitrya) Tàu dịch nghĩa là “Từ-Thị”. “Di-Lặc” là tên họ, chính tên là “A-dật-đa” (Adjita), Tàu dịch nghĩa là “Vô-năng-thắng”. Ngài sinh trong họ Bà-la-môn, thuộc Nam-Ấn-độ. Ngài là vị Bổ-xứ Bồ-tát, nối Phật Thích-Ca làm Giáo-chủ cõi Sa-bà sau này.

3 Như-như-lý, như-như trí: “Như-như”: lý-thể của pháp-tính bình-đẳng không hai, nên gọi là “như” và các pháp này, nọ đều “như”, nên gọi là “như-như”, là chính-trí hợp với lý-thể. Đại-thừa Nghĩa-chương nói: “Như-như là chính-trí hợp với lý-thể: thể của các pháp đồng, nên gọi là “như”. Trong “nhất-như”, thể của nó đầy-đủ trong pháp-giới Hằng-sa Phật-pháp, tùy pháp phân-biệt “như”, thời nghĩa “như” chẳng phải một, mà này, nọ đều “như”, nên gọi là “như-như”. “Như” không hư-vọng, nên trong kinh cũng gọi là “Chân-như”. “Như-như-lý” là lý thể như-như. “Như-như-trí” là trí-tuệ hợp lý-thể như-như.

4 Tương-ứng: Có nghĩa là khế-hợp với nhau.

5 Bất-cộng : Công-đức của Phật không cộng đồng với các hàng Nhị-thừa, Bồ-tát nên gọi là “bất-cộng”. Theo trong kinh thời đức bất-cộng của Phật có 18 pháp: 1/ Thân không lầm. 2/ Miệng không lầm. 3/ Niệm không lầm. 4/ Không có tưởng khác. 5/ Không có cái gì là không định tâm. 6/ Không có cái gì là không biết xả. 7/ Lòng mong muốn độ-sinh không diệt (chữ “diệt” có chỗ lại in là chữ “giảm”). 8/ Tinh-tiến không diệt. 9/ Niệm không diệt. 10/ Tuệ không diệt. 11/ Giải-thoát không diệt. 12/ Giải-thoát tri-kiến không diệt. 13/ Hết thảy nghiệp thân làm theo trí-tuệ. 14/ Hết thảy nghiệp khẩu làm theo trí-tuệ. 15/ Hết thảy nghiệp ý làm theo trí-tuệ. 16/ Trí-tuệ biết được đời quá-khứ không bị chướng-ngại. 17/ Trí-tuệ biết được đời vị-lai không bị chướng-ngại. 18/ Trí-tuệ biết được đời hiện-tại không bị chướng-ngại.

6 Đoạn trên từ câu “Bấy giờ, đức Thế-Tôn…” đến chỗ “chính-giác” là đức Phật khen các Bồ-tát tới nghe pháp và Ngài nói Ngài sẽ thuyết về diệu-pháp Tâm-địa. Ngài than chúng-sinh không biết hướng về Đại-thừa. Song, nếu ai biết, nghe qua diệu-pháp này sau sẽ thành Phật.

7 Tư-lương: “Tư” là tư-trợ (giúp-đỡ), “lương” là lương-thực. Như người đi xa phải nhờ lương-thực giúp đỡ thân mình. Người tu-hành muốn chứng quả Tam-thừa, cần phải lấy công-đức thiện-căn làm lương-thực, để giúp-đỡ thân mình.

8 Đoạn trên , từ chỗ “Khi ấy…” đến chỗ “báo-ân” là nói về các ông Trưởng-giả nghe Phật nói về pháp-môn Tâm-địa của Đại-thừa khó quá không muốn, chỉ muốn tu về Nhị-thừa chóng và mới là báo-ân.

9 Đoạn trên từ chỗ “Đức Phật…” đến chỗ “gánh chịu”, đức Phật khen các ông Trưởng-giả và Ngài nói: thế-gian, xuất-thế-gian có 4 ơn.

10 Chiên-đàn (Candana): Tên một thứ gỗ thơm ở núi Ma-la-da, Nam Ấn-độ. Núi này hình đầu. trâu nên gọi là Ngưu-đầu. Có chỗ gọi là Ngưu-đầu chiên-đàn, Tàu dịch là “dữ-lạc” (cho vui), vì nó chữa được bệnh.

11 Đoạn trên, từ chỗ “Thiện-nam-tử ! Ơn cha mẹ…” cho đến chỗ “báo ơn phụ mẫu như thế!” đức Phật giải-thuyết rõ về ơn cha mẹ; nhất là ơn mẹ đối với con phải báo đáp lại.

12 Đoạn trên, từ chỗ “Thiện-nam-tử ! Ơn chúng-sinh…” cho đến đây, đức Phật nói rõ về chúng-sinh trong 3 đời đều là thân-thích với nhau, cần phải làm lợi-ích cho nhau.

13 Tám-nạn: Thấy Phật, nghe pháp có 8 chỗ chướng-nạn: 1/ Địa-ngục. 2/ Ngã-quỉ. 3/ Súc-sinh. 4/ Bắc Câu-lô-châu được hưởng quả-báo vui sướng thù-thắng, cho là không có khổ. 5/ Ở các cõi trời trường-thọ, an-ổn, cho là không có khổ. 6/ Điếc, mù, câm, ngọng. 7/ Trí đời biện-thông. 8/ Sinh trong khoảng giữa đức Phật trước, đức Phật sau.

14 Ngũ-cốc: 5 giống thóc: lúa nếp, kê, đậu, lúa mì, lúa sạ.

15 Đoạn trên từ chỗ “Ơn quốc-vương….” “đến chỗ như thế!” đức Phật nói rõ phúc-đức và ảnh-hưởng sự cai trị của vị Nguyên-thủ chân-chính trong một nước rất lớn lao, cùng ảnh-hưởng về hành-động của người dân đối với quốc-gia cũng rất hệ-trọng.

16 Đoạn trên, nêu chung chỗ tu nhân và công-đức Tam-bảo đối với chúng-sinh.

17 Ba-thân: Chư Phật có 3 thân: 1/ Tự-tính-thân: thể-tính chân-như pháp-giới thanh-tịnh, bình-đẳng trong hết thảy pháp. Còn gọi là “Pháp-thân” là chân-thân của Phật đầy-đủ vô-lượng pháp-công-đức. 2/ Thụ-dụng-thân hay là “báo-thân”: Do tu nhiều công-đức được quả-báo sắc-thân thanh-tịnh, trang-nghiêm và được hưởng pháp-lạc rộng lớn nhiệm-mầu. 3/ Biến-hóa-thân: Do Phật-trí biến hóa nhiều thân, tùy theo căn-cơ chúng-sinh mà hóa-độ.

18 Đại-đoạn-đức: Đoạn-trừ hoàn-toàn hết thảy phiền-não; đầy-đủ vô-thượng Niết-bàn.

19Nhị không : Hai thứ “không”, chia làm 5 loại:

A.- 1/ Nhân không (còn gọi là ngã-không, sinh-không): người và ta là không. 2/ Pháp-không: các pháp là không.

B.- 1/ Tính-không: pháp không có thực-tính. 2/ Tướng-không: pháp không có thực-tính chỉ có giả-tướng, tướng ấy chẳng phải thực.

C.- 1/ Đản-không: Tiểu-thừa chỉ cần thấy không. 2/ Bất đản không: Đại-thừa không những thấy không, mà cả cái thấy không cũng không.

D.- 1/ Nội không: Nội-thân là không. 2/ Ngoại-không: Khí-vật bên ngoài là không.

E.- 1/ Như-thực-không: thể chân-như, trong không có các vọng-nhiễm. 2/ Như-thực bất không: thể chân-như trong đủ hết thảy công-đức vô-lậu.

20 Toàn câu “Phật thân thứ nhất…” này nói: về tự-tính-thân, thể khắp pháp-giới, bình-đẳng thanh-tịnh, đoạn diệt hết thảy, nhân-không, pháp-không hiển-lộ, nên chư Phật chứng tự-tính-thân, là thể-nhập bình-đẳng.

21 Đại-trí-đức: Phá hoàn-toàn hết thảy sự mê-lầm không biết ; đầy-đủ vô-thượng-giác.

22 Toàn câu “Phật thân thứ hai…” này nói: Báo-thân do trí-tuệ thành, thành với lẽ chân-thực, thường hằng, không dò-rỉ, không biến-đổi. Không biến-đổi, là thường-hằng, chân-thực, tức là không còn sự suy-lường về ngã-tính, mà đồng một ý trong chung cùng và bình-đẳng tất cả; nghĩa là Phật, Phật đều đồng.

23 Đại-ân-đức: Đầy-đủ hoàn-toàn tâm đại-bi, cứu giúp hết thảy chúng-sinh.

24 Toàn câu “Phật thân thứ ba…” này nói: chư Phật đồng một tâm đại-bi, đồng một sự độ-sinh, nên tùy cơ nhập-định, hiện thần-thông và thị-hiện thân-hình.

25 Hí-luận : Bàn đùa. Là ngôn-luận phi-lý, vô-nghĩa, là giả-danh không thực.

26 Toàn câu “tự-tính-thân…” này đại-ý nói : pháp-thể của nó không còn sinh-diệt, tạo-tác, không còn danh-ngôn giả đặt, không còn cục-hạn, mà nó là như-như và cùng khắp.

27 Tự-thụ-dụng thân: Thân do tu phúc-đức, trí-tuệ thành, tự được hưởng-thụ sự vui của pháp-vị trong cõi thực-báo trang-nghiêm.

28 Tha-thụ-dụng-thân: Đem tính-đức do quả-báo mình được, hiện ra 10 thân, làm cho các Bồ-tát Thập-địa được hưởng-thụ sự vui của pháp-vị.

29 Thập-địa-mãn-tâm: Thập-địa là: 1/ Hoan-hỷ-địa 2/ Ly-khổ-địa. 3/ Phát-quang-địa. 4/ Diệm-tuệ-địa. 5/ Nan-thắng-địa. 6/ Hiện-tiền-địa. 7/ Viễn-hành-địa. 8/ Bất-động-địa. 9/ Thiện-tuệ-địa. 10/ Pháp-vân-địa. Mười bậc này đều gọi là “địa”, vì thâu tóm các công-đức hữu-vi và vô-vi, dùng làm tự-tính, cùng làm chỗ nương tựa chắc-chắn hơn cả cho sự tu-hành, khiến hay sinh-trưởng, cho nên gọi là “địa”. Thập-địa mãn-tâm tức là ngôi Đẳng-giác.

30 Sắc-cứu-cánh-thiên: Tiếng Phạm gọi là A-ca-ni-tra thiên (Akanistha). Tên một cõi trời cao nhất trong 18 cõi của Sắc-giới.

31 Câu này ví-dụ cho địa-vị tối-cao của Bồ-tát.

32 Hậu-báo: Đây là nói quả-báo tối-hậu của Bồ-tát.

33 Sở-tri-chướng, phiền-não-chướng: Đây là hai chướng: 1/ Phiền-não-chướng: Nghiệp buộc chúng-sinh trong sinh-tử, do đó, làm chướng-ngại lý Niết-bàn tịch-tĩnh. 2/ Sở-tri-chướng: tham, sân, si… làm mê-ám, không hiểu biết được sự-tướng và thực-tính của các pháp, tức là làm chướng-ngại diệu-trí bồ-đề.

34 Đoạn trên, từ chỗ “chân-báo-thân…” đến chỗ “pháp-giới” là nói: do diệt-trừ hết phiền-não, thành diệu-quả, là được chân-báo-thân (tự-thụ-dụng-thân). Được chân báo-thân thời kể từ đó là đầu, nên gọi là “hữu thủy” nhưng, “vô chung”, nghĩa là sự sống lâu không cùng-tận. Và, từ khi được chân-báo-thân, chính-báo trang-nghiêm cùng khắp.

---

II. – PHẨM BÁO-ÂN1 – PHẦN 3

35 Pháp-lạc : Lấy pháp-vị làm vui tâm-thần gọi là “pháp-lạc”. Làm thiện, tích-đức, để tự vui cũng là “pháp-lạc”.

36 Dị-thục (Vipaka): Xưa dịch là “quả-báo”, nay dịch là “dị-thục”. Dị-thục là tên chung của quả-báo do y vào thiện, ác quá-khứ mà được. Và, nó có tính-chất quả khác nhân mà thành-thục, như thiện-nghiệp cảm lạc-quả, ác-nghiệp cảm ác-quả v.v…Theo Duy-thức thuật-ký thời “Dị-thục hoặc khác thời mà chín (dị thời nhi thục), biến khác mà chín (biến dị nhi thục), khác loại mà chín (dị loại nhi thục). Di-thục-thức là tên riêng của thức thứ 8.

37 Chân-đế, tục-đế: “Chân-đế”: thực-nghĩa của chân-lý, là thực-nghĩa mà các bậc Thánh nhận thấy. Còn gọi là “không-đế” hay “thắng-nghĩa-đế”. “Tục-đế”: thực-nghĩa của việc thế-tục. Còn gọi là “giả-đế” hay “thế-đế”.

38 Đoạn trên từ chỗ “Một là”… đến chỗ “công-đức” là nói: do chuyển thức thứ 8 mà thành Đại-viên-kính trí. Nơi đây bao gồm bi, trí, chân, tục-đế, duy-trì căn-thân vô-lậu và làm chỗ y-chỉ cho hết thảy công-đức.

39 Ngã-kiến-thức: “Ngã-kiến” là “chấp-ngã”: thân tâm này do 5 uẩn giả-hợp, lại coi là “thường hằng”, đối với cái “phi-ngã-chấp”, chấp càn là “ngã” (ta), nên gọi là “ngã-kiến”. Ngã-kiến-thức tức là thức Mạt-na thứ 7. Thức này phân-biệt, chấp thức thứ 8 làm “ngã”. Thức này luôn luôn tương-ứng với si, kiến, mạn, ái nên gọi là “ngã-kiến-thức”. Chuyển thức này, nghĩa là trừ bỏ được chấp-ngã, thành “Bình-đẳng tính-trí”.

40 Phân-biệt-thức: Tức là Ý-thức thứ 6. Đối với 6 trần, các cảnh, thức này hay khởi ra sự phân biệt, gọi là “Phân-biệt-thức”. Chuyển thức này, nghĩa là bỏ được sự phân biệt, thành “Diệu-quán-sát-trí”.

41 Tự-tướng, cộng-tướng: Các pháp có hai tướng: Tướng riêng là “tự-tướng”, tướng chung là “cộng-tướng”. Tướng cục-hạn nơi tự-thể là “tự-tướng”; tướng thông cả với người gọi là “cộng-tướng”.

42 Đoạn trên, từ chỗ “Hai là…” đến chỗ “Như-Lai” là nói về chuyển thức thứ 7, thức 6 cùng 5 thức trước thành trí-tuệ; do 4 trí này thành 84.000 trí. Và, kết-thành cho rằng tự-thụ-dụng-thân có hết thảy các công-đức.

43 Nhất-thừa: Giáo-pháp duy-nhất để thành Phật. “Thừa” là cỗ xe, lấy ví-dụ cho giáo-pháp của Phật. Giáo-pháp hay chở người, đi đến bờ Niết-bàn, nên gọi là “Thừa”.

44 Ba mươi hai tướng: 1/ Lòng bàn chân bằng. 2/ Lòng bàn chân có nghìn vòng xoáy. 3/ Ngón tay thon dài. 4/ Tay chân mềm-mại. 5/ Tay, chân có màng lưới giao-tiếp. 6/ Gót chân đầy-đặn. 7/ Mu chân cao đẹp. 8/ Vế tròn lăm như con hươu. 9/ Tay dài quá gối. 10/ Dương-vật ẩn-tàng như dương-vật con ngựa. 11/Mình cao lớn, từ chân đến đầu cao bao nhiêu, 2 tay duỗi ra cũng bằng ấy. 12/ Lỗ chân lông sinh sắc xanh. 13/ Lông trên mình chia xoáy hướng đều. 14/ Thân sắc vàng. 15/ Luôn luôn có hào-quang phóng xa một trượng. 16/ Da-dẻ mịn bóng. 17/Bảy nơi: 2 lòng bàn chân, 2 lòng bàn tay, 2 vai và đỉnh đầu đều đầy, bằng. 18/ Hai nách đầy-đặn. 19/ Thân uy-nghiêm như sư-tử. 20/ Thân hình đoan-chính. 21/ Vai tròn , đầy. 22/ Có 40 cái răng. 23/ Răng trắng, bằng và khít. 24/ Bốn răng nanh trắng sạch. 25/ Má đầy như má sư-tử. 26/ Nước tân-dịch trong cổ họng có thượng-vị. 27/ Lưỡi dài, rộng. 28/ Tiếng phạm-âm (thanh-tịnh) vang xa và sâu nhiệm. 29/ Con ngươi mắt xanh-biếc. 30/ Lông mi mắt cong dài, đẹp như lông mi mắt trâu. 31/ Khoảng giữa hai lông mày có tia hào-quang trắng. 32/ Đầu có nhục-kế (thịt nổi lên như búi tóc).

45 Tám mươi thứ tốt: 80 thứ (giống) tốt này y theo 32 tướng mà phân-biệt tỷ-mỷ ra: 1/ Vô-kiến-đỉnh (tướng nhục-kế cao không trông thấy được). 2/ Mũi cao không thấy lỗ. 3/ Lông mày như mặt trăng đầu tháng mới mọc. 4/ Vành tai rủ xuống. 5/ Mình dắn chắc như lực-sĩ. 6/ Chỗ đầu xương giao nhau như vòng câu. 7/ Khi quay lại, nhất thời thân quay lại như voi quay lại. 8/ Khi đi, chân cách đất 4 tấc, mà đất vẫn có vằn in xuống. 9/ Móng tay, chân mỏng, bóng và đỏ như đồng đỏ. 10/ Xương đầu gối dắn, tròn và đẹp. 11/ Thân thanh-khiết. 12/ Thân mềm-mại. 13/ Thân không nghiêng-vẹo. 14/ Ngón tay tròn, thon, nhỏ. 15/ Vằn ngón tay lặn khuất. 16/ Mạch sâu không nổi. 17/ Mắt cá chân không nổi. 18/ Thân bóng đẹp. 19/ Thân tự giữ được không xiên-xẹo. 20/ Thân đầy-đủ. 21/ Dung-nghi bị-túc. 22/ Dung-nghi đầy-đủ. 23/ Trụ-xứ yên không động. 24/ Uy-đức chấn-động hết thảy. 25/ Hết thảy chúng-sinh thấy đều vui. 26/ Mặt không dài, lớn. 27/ Dung-mạo nghiêm-chỉnh, sắc không biến-đổi. 28/ Mặt tròn đầy. 29/ Môi sắc đỏ như quả Tần-bà. 30/ Tiếng nói vang xa, sâu-nhiệm. 31/ Rốn sâu, tròn, đẹp. 32/ Lông xoáy về bên hữu. 33/ Tay, chân đầy-đặn. 34/ Tay, chân như ý. 35/ Vằn tay thẳng, rõ. 36/ Vằn tay dài. 37/ Vằn tay không đứt. 38/ Hết thảy chúng-sinh có ác-tâm trông thấy đều vui-mừng. 39/ Mặt rộng đẹp lạ. 40/ Mặt đầy-đặn, trong-trẻo như mặt trăng. 41/ Theo ý hòa-duyệt của chúng-sinh mà nói. 42/ Từ nơi lỗ chân lông tỏa ra hơi hương. 43/ Từ miệng tỏa ra mùi hương vô-thượng. 44/ Nghi-dung như sư-tử. 45/ Đi, ở như voi đầu đàn. 46/ Tướng đi như con ngan đầu đàn. 47/ Đầu như quả Ma-đà-na. 48/ Đầy-đủ hết thảy tiếng. 49/ Bốn răng nanh trắng nhọn. 50/ Lưỡi màu đỏ. 51/ Lưỡi mỏng. 52/ Lông màu đỏ. 53/ Lông mềm sạch. 54/ Mắt dài rộng. 55/ Đủ tướng tử-môn. 56/ Tay, chân trắng hồng như màu hoa sen. 57/ Rốn không lồi ra. 58/ Bụng không phình. 59/ Bụng nhỏ. 60/ Thân không rung-động, nghiêng-ngả. 61/ Thân trì-trọng. 62/ Thân to lớn. 63/ Thân cao. 64/ Tay chân mềm, sạch, trơn bóng. 65/ Hào-quang bốn bên phóng ra xa một trượng. 66/ Ánh sáng soi cho thân đi. 67/ Coi chúng-sinh bình-đẳng. 68/ Không khinh chúng-sinh. 69/ Theo giọng tiếng chúng-sinh, không thêm, không bớt. 70/ Thuyết-pháp không chấp trước. 71/ Thuyết-pháp theo tiếng nói của chúng-sinh. 72/ Cất giọng nói hợp tiếng chúng-sinh. 73/ Theo nhân-duyên thuyết-pháp lần-lượt. 74/ Hết thảy chúng-sinh xem dung-tướng mãi không hết. 75/ Xem không thấy chán và đủ. 76/ Tóc dài đẹp. 77/ Tóc không rối. 78/ Tóc cuộn đẹp. 79/ Màu tóc như ngọc xanh. 80/ Tay, chân coi dáng có đức.

46 Hàng-Tư-lương: Tức Tư-lương-vị là: Thập- trụ. Thập-hành và nửa phần trong Thập Hồi-hướng.

47 Tứ-thiện-căn: 4 thiện-căn (tức Gia hành-vị), là 4 môn thiền-định và là mãn-vị của Thập hồi-hướng: 1/ Noãn: hơi nóng, ví cho lửa trí-tuệ sắp phát-khởi. 2/ Đỉnh: ví như đỉnh núi có thể lên xuống. 3/ Nhẫn: nhẫn-tiến. 4/ Thế-đệ-nhất: pháp tối-thắng hơn đời.

48 Saú Ba-la-mật: 1/ Đàn-na (bố-thí) Ba-la-mật-đa (Dànapàramità). 2/ Thi-la (trì-giới) Ba-la-mật-đa (Silapàramità). 3/ Sàn-đề (nhẫn-nhục) Ba-la-mật-đa (Ksantipàramità). 4/ Tì-lê-gia (tinh-tiến) Ba-la-mật-đa (Viryapàramità). 5/ Thiền-na (thiền-định) Ba-la-mật-đa (Dhyànapàramità). 6/ Bát-nhã (tuệ) Ba-la-mật-đa (Prajnàpà-ramità).

49 Mười hai nhân duyên: 1/ Vô-minh. 2/ Hành. 3/ Thức. 4/ Danh-sắc. 5/ Lục-nhập. 6/ Xúc. 7/ Thụ. 8/ Ái. 9/ Thủ. 10/ Hữu. 11/ Sinh. 12/ Lão tử.

50 Tứ-đế: Khổ, tập, diệt, đạo.

51 Đây là mười hiệu của Phật :

1/ Như-Lai: (Đa đà a già đà: Tathàgata): Noi theo đạo như thực, thành ngôi chính-giác,

2/ Ứng-cúng (A-la-ha: Arhat): Ứng-thụ sự cúng-dàng của Nhân, Thiên.

3/ Chính-biến-tri (Tam miệu tam Phật-đà: Samya Ksambuddha): Chính thực biết khắp hết thảy mọi pháp.

4/ Minh-hành-túc (Bệ đa thứ la na tam bát na: Vidyàcaranampanna): Thực-hành đầy-đủ ba phép minh: a.- Túc-mệnh-minh: Biết tướng sinh-tử đời trước của thân mình và thân người. b.- Thiên-nhãn-minh: Biết tướng sinh-tử đời vị-lai của thân mình và thân người. c.- Lậu-tận-minh: Trí-tuệ biết khổ-tướng hiện-tại, dứt hết thảy phiền-não.

5/ Thiện-thệ (Tu-già-đà: Sugata): Nghĩa là “đi tốt”. Ý nói: dùng Nhất-thiết-trí làm xe, đi trên đường bát chính, rảo tới Niết-bàn.

6/ Thế-gian-giải (Lộ-già-bị: Lokavid): Hiểu rõ những sự thuộc hữu-tình và phi-tình ở thế-gian.

7/ Vô-thượng-sĩ (A-nốc-đa-la: Anuttara): Trong các pháp, Niết-bàn là hơn cả và, trong hết thảy chúng-sinh, Phật là vô-thượng.

8/ Điều-ngự trượng-phu: (Phú lâu sa nẵng miệu bà la đề: Puru-sa-dnmya-sàrathi): Phật tùy thời dùng lời hòa-dịu, tùy thời dùng lời khổ thiết…trông nom, điều-trị chúng-sinh, làm cho họ không trái đạo, mà đi vào thiện-đạo.

9/ Thiên-nhân-sư: (Xá đa đề bà ma nâu sa nẫm: Sastà-deavama-nusyànàm): Phật là bậc Đạo-sư cõi Nhân, cõi Thiên, thường hay dạy bảo những sự nên làm.

10/ Phật, Thế-tôn (Phật-đà, Lô-ca-na-tha: Buddha-Locanatha): Phật nghĩa là người giác-ngộ, Thế-Tôn có nghĩa là được thế-gian tôn-trọng. Thế-Tôn còn có chỗ gọi là Bạc-già-phạm (Bhagavàn).

52 Đoạn trên , từ chỗ “Thiện-nam-tử!” (trang 38) đến chỗ “chứng Bồ-đề” là nói về Tha-thụ-dụng-thân của Phật-bảo. Phật-bảo biến-hóa nhiều thân độ cho các Bồ-tát Thập-địa, Nhị-thừa, Nhân, Thiên chóng được cứu-cánh Niết-bàn. Vì vậy, Phật-bảo có 10 hiệu, 6 công-đức vi-diệu. Và, sở-dĩ chúng-sinh không được thấy Phật-bảo, vì chúng-sinh tạo nhiều ác-nghiệp.

53 Thanh, danh, cú, văn: Là tiếng nói của Phật nói ra những giáo-pháp cao-siêu (vô-lậu) nhưng, phải dùng đến tên gọi, đặt thành từng câu và văn-tự để làm cửa hiển-lộ.

54 Bốn loại ma: 1/ Phiền-não ma (tham, sân, si ). 2/ Ngũ-ấm-ma (sắc, thụ, tưởng, hành, thức ). 3/ Tử-ma (sự chết). Tha-hóa-tự-tại-thiên-ma.

55 Bảo-sở: Nơi có những ngọc báu. Đây ám-chỉ cho Nhất-thừa, Bồ-đề, Niết-bàn.

56 Đoạn trên, từ chỗ “Các thiện-nam-tử!….” (trang 41) cho đến chỗ “không thể nghĩ, bàn được” là nói về Pháp-bảo. Pháp-bảo có: giáo, lý, hành, quả. Pháp-bảo là thầy chư Phật, là tất cả những cái đem lại lợi-ích an-vui cho chúng-sinh và tới chỗ giải-thoát.

57 Biệt-giải-thoát-giới: Là một trong ba thứ luật-nghi. Trong Dục-giới, y vào sự tác-pháp thụ các giới-pháp, giới-pháp ấy phát-sinh giới-thể, làm cho thân, khẩu ác-nghiệp được giải-thoát riêng-biệt.

58 Xá-lỵ (Sarira): Có chỗ gọi là “Thất-lỵ-la” hay “Thiết-lỵ-la”. Có nghĩa là thân cốt của Phật. Xá-lỵ do vô-lượng công-đức lục-độ họp thành, là do sự huân-tu của Giới, Định, Tuệ mà thành. Xá-lỵ có 3 hình sắc: sắc trắng là xá-lỵ bằng xương; sắc đen là xá-lỵ bằng tóc; sắc đỏ là xá-lỵ bằng thịt. Và, có 2 loại xá-lỵ: 1/ Toàn thân xá-lỵ: Như xá-lỵ Phật Đa-bảo (trong kinh Pháp-hoa). 2/ Toái-thân-xá-lỵ: Thân đốt vụn ra như thân đức Phật Thích-Ca. Lại có hai thứ nữa: 1/ Sinh-thân-xá-lỵ: Thân do tu Giới, Định, Tuệ mà thành, Như-Lai sau khi nhập-diệt lưu lại thân cốt, làm cho Nhân, Thiên được phúc-đức cúng-dàng mãi-mãi. 2/ Pháp thân-xá-lỵ: Tức là hết thảy kinh sách Đại, Tiểu-thừa.

59 Đoạn trên, từ chỗ “Thiện-nam-tử! Thế-gian…” (trang 42) đến chỗ “không thể nghĩ-bàn được”, đức Phật nói rõ về giới-đức của 3 hạng Chân-phúc-điền-tăng và một hạng Phúc-điền-tăng. Ai cúng-dàng 4 hạng Tăng ấy đều được phúc-đức vô-lượng.

60 Bể bất-tư-nghị: “Bất-tư-nghị”: hoặc là lý sâu-sa, huyền-diệu, hoặc là sự hiếm có lạ-lùng, không thể dùng tâm suy-nghĩ và không thể dùng lời bàn-bạc được. Đây nói Tam-bảo có nhiều sự, lý bất tư-nghị ấy nên gọi là “bể bất-tư-nghị”.

61 Bình Thiên đức: Cái bình hiện ra tất cả những thứ theo như tâm mong muốn, như ngọc Như-ý vậy. Kinh Hoa-Nghiêm nói: “Tâm bồ-đề là bình Thiên-đức, cho đầy-đủ hết thảy sự mong muốn.”

62 Tám thứ gió: Còn gọi là 8 pháp. Có 8 pháp là chỗ yêu, ghét của thế-gian, nó hay thổi động tâm người, nên gọi là “tám thứ gió”: 1.- Lợi. 2.- Suy (kém, sút). 3.- Hủy (nói xấu). 4.- Dự (khen-ngợi). 5.- Xưng (tâng bốc). 6.- Cơ (quở-trách). 7.- Khổ. 8.- Lạc (vui).

63 Đoạn trên, từ chỗ “Bấy giờ….” ( trang 43) đến chỗ “như thế”, đức Phật nói: Phật, Pháp, Tăng có 10 nghĩa cao-quý, nên được gọi là “Bảo”. Vậy nên cần báo ân.

64 Ba bậc: Tức là danh-tự, thân-cận và chân-thực.

65 Nhẫn-nhục tam-muội: “Tam-muội” là chính-định; “Nhẫn” là nhẫn-khả (an-trụ), tức là y vào pháp-nghĩa của Như-Lai nói ra, nhẫn-khả nơi tâm được an-lạc. “Nhẫn-nhục tam-muội” là do sức định an-trụ nơi đạo-lý, tâm không rung-động mà được yên-vui.

Theo các kinh nói thì : Đẳng-giác Bồ-tát được Kim-cương-nhẫn (an-trụ kiên-cố như kim-cương). Bát-địa Bồ-tát được Vô-sinh-nhẫn (an-trụ nơi không-lý không sinh, diệt bất động). Địa-tiền Bồ-tát được Nhu-thuận-nhẫn (tâm nhu, trí thuận, không trái với thực-tướng). Sơ-địa Bồ-tát được Bất-khởi-nhẫn (an-trụ nơi không-lý không sinh, không khởi).

66 Bất thoái: Tiếng Phạm là A-tỳ-bát-chí (Aviniv-artan hay Avaivartika), có nghĩa là công-đức, thiện-căn càng tăng-tiến mà không lui mất, lui chuyển vậy. Bất-thoái có 3 bậc: Vị-bất-thoái, hành-bất-thoái, niệm-bất-thoái.

67 Hội Long-hoa: Đức Di-Lặc sau đây thành Phật ở dưới cây Long-hoa trong vườn Hoa-Lâm, Ngài mở 3 pháp-hội độ hết chúng-sinh thượng, trung, hạ căn. Cây này cành hoa như đầu rồng nên gọi là “Long-Hoa”.

68 Chính-định-tụ: Có nghĩa là tu tập chính-định, quyết định chứng-ngộ.

69 Đoạn trên, từ chỗ “Khi ấy, năm trăm ông Trưởng-gỉa…” đến chỗ “Như-Lai”. Đức Phật bảo các ông Trưởng-giả muốn báo tứ-ân cần tu 3 bậc của 10 Ba-la-mật. Đại chúng nghe pháp chứng-ngộ. Và , ngài khuyên: Ai thụ-trì, tuyên-bá phẩm báo-ân này thời đời này, đời sau được nhiều lợi-ích.

Đến đây hết quyển thứ hai.

70 Do-tuần:(Yojma): Theo Thánh-giáo chép thời mỗi Do-tuần là 16 dậm, mỗi dậm 576 thước tây. Như thế mỗi Do-tuần chừng 9216 thước tây.

71 Tập-khí: Hơi-hướng cuả sự huân-tập (vọng-hoặc), trong Đại-thừa chia ra làm 3 phần: Hiện-hành, chủng-tử và tập-khí. Dẹp hiện-hành, dứt chủng-tử nhưng còn phần hơi-hướng của vọng-hoặc mà hiện ra tướng-trạng của vọng-hoặc, phần ấy là “tập-khí”.

72 140 đức bất cộng: Là: 32 tướng, 80 thứ tốt, 4 tịnh, 10 lực, 4 vô-úy, 3 niệm-xứ, 3 bất-hộ, cùng đại-bi, thường bất-vong-thất (thường không quên mất chính-niệm), đoạn phiền-não-tập và nhất-thiết-trí. Đây là những đức-trí theo nơi Phật được đầy-đủ hoàn toàn mà các bậc khác không có đủ nên gọi là “bất cộng”.

73 Bát tự-tại: Tám nghĩa tự-tại… Còn gọi là “Bát đại tự-tại-ngã”: Niết-bàn có bốn đức: thường, lạc, ngã, tịnh. Đức “ngã” lấy tự-nhiên tự-tại làm nghĩa; tự-tại có 8 nghĩa nên gọi là “bát đại tự-tại-ngã”: 1.- Thị-hiện một thân làm nhiều thân. 2.- Thị-hiện thân như một hạt bụi, đầy khắp cõi Đại-thiên. 3.- Thân lớn nhưng cử-động nhẹ một cái cũng đến được nơi xa. 4.- Hiện thành nhiều loại mà thường thường ở trong một cõi. 5.- Các căn đều có tác dụng hỗ-tương. 6.- Được hết thảy các pháp nhưng tưởng như không có pháp nào. 7.- Nói nghĩa một bài kệ trải vô-lượng kiếp. 8.- Thân biến khắp mọi nơi cũng như hư-không.

Đoạn trên, từ chỗ “tối-thắng…” tới chữ “cung” là những câu kệ tán-thán về thực-đức tự-chứng của Phật.

74 Năng nan: Có nghĩa là hay làm những việc khó làm.

75 Đại-hải-triều: Nước bể lớn lên, xuống đúng thời.

76 Thiên-cổ: Trống cõi trời.

77 Kiếp-hải: Kiếp số nhiều ví như nước bể.

78 Đại-tịch-thất: Nhà rất yên-lặng. Là chỉ cho nơi nhập-định. “Đại-tịch” có nghĩa là xa-lìa hết thảy sự tán-động, được tịch-tĩnh rốt-ráo.

79 Tam không: 3 lý không, tức là 3 môn giải-thoát: Không, vô-tướng, vô-nguyện (Xem chú-giải của Phẩm-tựa, phần chú-giải số 53).

80 Đoạn trên, từ chỗ “Nhân, Thiên…” đến chỗ “phần nhỏ”, nói về quyền-đức hóa-tha của Phật.

81 Năm ác-trọc: Tức là ngũ-trọc ác-thế “Thế-gian có 5 thứ vẩn-đục, tệ-ác”: 1.- Kiếp-trọc: Thời-gian có 4 thứ ác-trọc sau. 2.- Kiến-trọc: Những tư-tưởng chấp trước, tà-vạy (như 5 lợi-sử). 3.- Phiền-não-trọc: Nhiều tham, sân, si, v.v… 4.- Chúng-sinh-trọc: Chúng-sinh nhiều khổ, ít vui. 5.- Mệnh-trọc: Thọ-mệnh ngắn-ngủi (chết non).

82 Đoạn trên, từ chỗ “thế-gian” đến chỗ “Bồ-đề-đạo” là nêu chung về bốn ân cần trả.

83 Lục thân: Sáu bậc thân-tình: Cha, mẹ, vợ, con, anh, em.

84 Đoạn trên, từ chỗ “từ phụ” tới chỗ “tu-học” đức Phật nhắc lại ân-đức phụ-mẫu cần phải trả.

85 Sáu thời: Sáng, trưa, chiều, chập tối, nửa đêm, gần sáng.

86 Túc-trụ-trí: Tức là Túc-mệnh-thông.

87 Bốn loại sinh: Loại sinh trứng, loại sinh con, loại sinh nơi ẩm-thấp và loại hóa-sinh.

88 Đoạn trên, từ chỗ “Chúng-sinh” đến chỗ “vô-thượng-đạo”, đức Phật nhắc lại ơn chúng-sinh cần phải trả.

89 Đoạn trên, từ chỗ “Mười phương” đến chỗ “vinh-lộc” là nhắc ân-đức của Quốc-vương đối với quốc-dân.

90 Ba tịnh-giới: 1.- Nhiếp luật-nghi-giới: giữ giới-luật. 2.- Nhiếp thiện-pháp-giới: tu hết thảy pháp lành. 3.- Nhiếp chúng-sinh giới hay Nhiêu-ích hữu-tình-giới: làm lợi-ích chúng-sinh.

91 Đoạn trên, từ chỗ “Trưởng-giả” tới chỗ “thân vua”, nói về nhân-quả của Quốc-vương.

92 Đoạn trên, từ chỗ “Nếu người” đến chỗ “làm vua” là biện-biệt về giới-phẩm.

93 Phủ-dục: Vỗ-về, nuôi-nấng.

94 Tam-tụ-giới: Tức là “Ba tịnh-giới” đã chú-thích trong phẩm này số 90.

Đoạn trên, từ chỗ “Bởi vì” đến chỗ “tam-tụ-giới” là nêu rõ nhân, chỉ rõ quả.

95 Sám: Tức là “Sám-hối”. Sám tiếng Phạm gọi đủ là “sám-ma” (Ksamayati). Tàu dịch là “Hối-quá”, có nghĩa là tự mình bày-tỏ những lỗi-lầm trước, ăn-năn từ nay sửa-đổi và không dám phạm nữa. Sám-hối là hai chữ ghép chung của tiếng Phạm (Ấn-độ) và tiếng Hán mà thành.

96 Mười duyên: Tức là mười nghiệp thiện hay ác do thân, khẩu, ý tạo ra.

97 Hiện-hành, chủng-tử: A-lại-gia thức có công-năng sinh hết thảy pháp gọi là “chủng-tử (hạt giống). Từ đây sinh ra các pháp của sắc, tâm gọi là “hiện-hành”: những hành-động hiển-hiện.

98 Tạng-thức: Tức là thức A-lại-gia thứ 8. “Tạng” có 3 nghĩa: năng-tạng, sở-tạng và ngã-ái-chấp-tạng. Tạng-thức gìn-giữ và liên-lạc với hết thảy hạt giống.

99 Tứ-thiền: 4 cõi thiền-định là Sơ, Nhị, Tam, Tứ-thiền. Tứ-thiền bao gồm 18 cõi trời thuộc Sắc-giới.

100 Đại-viên-kính Phật: Tức Đại-viên-kính-trí của Phật.

101 Đây nói về sự, lý sám-hối. Sự sám có hai: 1.- Tác-pháp-sám: Y-pháp, hướng Phật-tiền sám-hối. 2.- Thủ-tướng-sám: Định-tâm vận-tưởng sám-hối, thấy Phật xoa đầu hoặc thấy hào-quang. Lý-sám thuộc về “vô-sinh-sám”: Chính tâm, quán lý vô-sinh (không sinh diệt).

102 Sáu trần: Sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.

103 Sáu căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

104 Hòa-thượng: Chính tiếng Phạm gọi là Ô-xã hay Hòa-xã, Hòa-xà (Khosha), Ngài La-Thập phiên nghĩa là “Lực-sinh”, có nghĩa là người đệ-tử y vào đấy mà đạo-lực được sinh-trưởng. Hòa-thượng là một chức-vị thứ nhất trong đàn truyền giới cho các đệ-tử.

105 A-xà-lê: (Àcàtya): Tàu dịch là “Quỹ phạm chính-hạnh” có nghĩa là bậc thầy uốn-nắn ngay thẳng những hành-vi của đệ-tử, là bậc sư-phạm làm khuôn-mẫu cho người. A-xà-lê là 1 chức-vị thứ hai trong giới đàn.

106 Giáo-thụ-sư: Thầy dạy bảo và trao-truyền giới-pháp cho các đệ-tử. Giáo-thụ-sư là chức-vị thứ 3 trong giới-đàn.

107 Lưỡng-túc-tôn: Các Thế-Tôn (Phật) đầy-đủ hai bề: phúc-đức và trí-tuệ.

108 Chứng-giới-sư: Các vị tôn-đức ngồi chứng-minh đàn truyền giới. Chứng-giới-sư có chỗ gọi là “Tôn-chứng-sư” là chức-vị thứ tư trong giới-đàn.

109 Ba chướng: Ba thứ làm chướng-ngại chính-đạo, tổn-hại thiện-tâm: 1.- Phiền-não-chướng: tham, sân, si, v.v… 2.- Nghiệp-chướng: tạo nghiệp ngũ-nghịch, thập-ác v.v… 3.- Báo-chướng: chịu khổ-báo trong ba đường dữ.

110 Tam (3) thân: Pháp-thân, báo-thân và hóa thân.

111 Đoạn trên, từ chỗ “Nếu muốn như pháp” đến chỗ “xuất-thế”, do trước Phật đã nói về nhân-quả của Quốc-vương, nên đây Ngài khuyên nên sám tội, dạy pháp sám-hối được ích, bảo cho nghi-thức thụ-giới, nói rõ về giới-đức và Ngài khuyên nên thụ-trì giới.

112 Phật-nhật: Trí-tuệ của Phật soi thấu sự tăm-tối của thế-gian chúng-sinh cũng ví như mặt trời.

113 Như-lai-tạng: Có nghĩa là kho-tàng của tự-tính, vì hết thảy các pháp không ra ngoài tự-tính Như-Lai. Chân-như ở trong phiền-não là “Như-lai-tạng”; chân-như ra ngoài là “Pháp-thân”. Y vào phẩm Như-lai-tạng Phật tính luận thời Tạng có 3 nghĩa: 1.- Sở-nhiếp-nghĩa: Chân-như trong chúng-sinh hàm-tàng: hòa-hợp, bất hòa-hợp, nhiễm-pháp, tịnh-pháp tất cả đều nhiếp-thuộc tính Như-Lai nên gọi là Như-Lai-tạng. 2.- Ẩn-phú-nghĩa: Chân-như khi ở trong phiền-não, bị phiền-não che-lấp, tính-đức Như-Lai không hiển-hiện được, nên gọi là “Như-Lai-tạng”. 3.- Năng-nhiếp-nghĩa: Chân-như trong phiền-não hàm-nhiếp hết thảy công-đức quả-địa của Như-Lai, nên gọi là “Như-lai-tạng”.

114 Ba thứ rèn, mài: (luyện-ma): 1/ Dẫn người đã chứng Đại-bồ-đề rèn mài tự-tâm, để đối-trị tâm thoái-khuất về đạo Bồ-đề rộng lớn. 2/ Xét kỹ ý muốn nơi mình, rèn mài tự-tâm, để đối-trị tâm thoái-khuất về muôn hạnh khó tu. 3/ Chỉ dẫn chỗ thô-thiện của người đem so-sánh với diệu-nhân của mình, rèn mài tự-tâm, để đối-trị tâm thoái-khuất về sự khó chứng được 2 diệu-quả chuyển-y (Bồ-đề, Niết-bàn).

115 Đoạn trên, từ chỗ “Tam-bảo thường-trụ” đến chỗ “Phật-đạo” là nói về tướng chung của Tam-bảo.

116 Tâm-hành-xứ diệt: Nói đủ là “tâm-hành-xứ diệt, ngôn-ngữ-đạo đoạn”. Là chân-lý cứu-cánh. Đường ngôn-ngữ dứt (ngôn-ngữ-đạo đoạn). Không thể ngôn-thuyết được; chỗ tâm-niệm diệt (tâm-hành-xứ-diệt), không thể nhớ nghĩ được. Đó là cảnh-giới bất-khả tư-nghị.

117 Đoạn trên, từ chỗ “Các thiện-nam-tử” đến chỗ “bảo” là nhắc lại 3 thân của Phật-bảo.

118 Đoạn trên, từ chỗ “Ứng-hóa hai thân” đến chỗ “khó trả” là tán-dương công-đức của Pháp-bảo.

119 Nước tám công-đức: 1/ Trừng-tịnh: lặng, sạch. 2/ Thanh-lãnh: trong mát. 3/ Cam-mỹ: ngon-ngọt. 4/ Khinh-nhuyến: dịu-dàng 5/ Nhuận-trạch: Thấm-nhuần. 6/ An-hòa. 7/ Khi uống khỏi đói-khát và khỏi vô-lượng tội-lỗi, tai-hoạn. 8/ Uống rồi quyết-định nuôi lớn các căn và thân tứ-đại thêm ích-lợi.

120 Mạt-pháp: Một trong 3 thời truyền pháp của Phật, sau khi Phật nhập-diệt: 1/ Phật nhập-diệt nhưng chính-pháp của Ngài không thay-đổi, có giáo-lý, có thực-hành, có người chứng chính-quả, là “chính-pháp-thời”. 2/ Chính-pháp dần sai, pháp-nghi, pháp-hành chân-chính không thực-hành, chỉ còn tương-tự, theo mà không chứng quả được là “Tượng-pháp-thời”. 3/ Chính-pháp bị suy-vi, chuyển-biến; có giáo-lý nhưng không thực-hành không chứng quả, là “Mạt-pháp-thời”.

121 Uất-kim-hoa: Tên một thứ cây chính tiếng Phạm gọi là Cung-củ-ma (Kunkumam). Cây này hoa vàng mà thơm, khả-dĩ dùng làm huân-hương.

122 Đoạn trên, từ chỗ “Trưởng-giả Trí-Quang” đến chỗ “ân-đức lớn” là nói về ân-đức Thánh, phàm Tăng

123 Bốn đại: Đất (chất dắn), nước (chất lỏng), gió (chất hơi), lửa (chất nóng).

124 Tám câu trên là tổng-kết về 4 ơn.

125 Tam-luân thể-không: Cũng như Tam-luân-không.

126 Trần-cấu: Tiếng gọi chung cho phiền-não.

127 Pháp-nhãn-tịnh: Nghĩa là thấy chân-lý bằng cách rõ-ràng.

Đoạn trên, từ chỗ “Khi ấy” đến chỗ “pháp-nhãn-tịnh”, đức Phật nói về cách báo-ân và sự chứng-ngộ của đại-chúng nghe pháp.

Đến đây hết quyển ba.

---

III.- PHẨM YẾM-XẢ – PHẦN 1

III.- PHẨM YẾM-XẢ[1]

Bấy giờ, Trưởng-giả Trí-Quang nhờ uy-thần của Phật liền từ tòa đứng dậy đỉnh-lễ xuống chân Phật, cung-kính chắp tay bạch Phật rằng: “Bạch đức Thế-Tôn! Tôi nay theo Phật, nghe được diệu-pháp báo ân rất sâu ấy, trong lòng hớn-hở, cho rằng được sự chưa từng có bao giờ, như người đang đói khát gặp được món ăn Cam-lộ. Tôi nay mong muốn đền trả bốn ân, theo Phật, Pháp, Tăng xuất-gia tu đạo, thường siêng tinh-tiến mong chứng Bồ-đề!”.

“Phật đại-từ-bi, trong một thời tại thành Tỳ-xá-ly (Vaisàli) vì ông Vô-cấu-xưng (Duy-ma-cật) nói pháp rất sâu rằng: “Ông Vô-cấu-xưng! Lấy tâm thanh-tịnh làm gốc thiện-nghiệp, lấy tâm bất-thiện làm gốc ác-nghiệp. Tâm thanh-tịnh thế-giới thanh-tịnh, tâm tạp-uế, thế-giới tạp-uế. Trong Phật-pháp của Tôi lấy tâm làm chủ. Hết thảy mọi pháp đều do tâm. Nay ông là người tại-gia có phúc-đức lớn, mọi thứ châu báu chuỗi ngọc không gì không đầy đủ; họ hàng trai, gái an-ổn khoái-lạc, lại thành-tựu chính-kiến, không báng Tam-bảo, biết đem tâm hiếu-dưỡng cung-kính tôn-thân, khởi tâm đại-từ-bi cấp cho kẻ cô-độc và cho đến sâu-kiến ông cũng không làm hại. Ông lấy nhẫn-nhục làm áo mặc, từ-bi làm nhà ở, tôn-kính bậc có đức, tâm không kiêu-mạn. Ông thương xót hết thảy cũng như con đỏ. Ông không tham tài-lợi, thường tu thiện-xả, cúng-dàng Tam-bảo tâm không biết chán, đủ vì pháp bỏ mình, ông không sẻn-tiếc. Người bạch-y (tại-gia) như thế tuy không xuất-gia nhưng, đã đầy-đủ vô-lượng, vô-biên công-đức. Đời sau ông đầy-đủ muôn hạnh, vượt trên ba cõi chứng Đại-bồ-đề. Tâm sở-tu của ông tức là Chân-sa-môn, cũng là Bà-la-môn, là Chân-Tỷ-khưu, là chân xuất-gia. Người như thế, là “tại-gia xuất-gia”.

Hoặc có một thời, Thế-Tôn ở nơi Ca-lan-đà trúc-lâm (Kàranda-venùvana) tinh-xá, vì lục-quần Tỷ-khưu ác-tính[2] nói pháp giáo-giới mà bảo họ rằng:

“Các ông Tỷ-khưu! Các ông nghe cho kỹ! nghe cho kỹ! vào bể Phật-pháp “tín” là căn-bản, qua sông sinh-tử “giới” là thuyền-bè. Nếu người xuất-gia không giữ giới cấm, tham-trước khoái-lạc ở đời, hủy giới quý báu của Phật, hoặc mất chính-kiến vào rừng tà-kiến, dẫn vô-lượng người rơi xuống hố sâu lớn. Tỷ-khưu như thế không gọi là xuất-gia, chẳng phải Sa-môn, chẳng phải Bà-la-môn, hình tựa Sa-môn, tâm thường tại-gia, Sa-môn như thế không có hạnh viễn-ly (xa-lìa). Hạnh viễn-ly có hai thứ: Một là, thân viễn-ly. Hai là, tâm viễn-ly. Thân viễn-ly, như người xuất-gia thân ở nơi không-nhàn (thanh vắng) không nhiễm dục-cảnh là “thân viễn-ly”. Thân tuy xa lìa thế-tục nhưng, tâm tham dục-cảnh, người như thế không gọi là viễn-ly được. Như tịnh-tín-nam và tịnh-tín-nữ, thân ở nơi làng xóm, phát tâm vô-thượng lấy tâm đại-từ-bi đem lại lợi-ích cho hết thảy, tu hành như thế là “chân-viễn-ly’. Lúc đó, lục-quần Tỷ-khưu ác-tính nghe pháp-âm ấy được “Nhu-thuận-nhẫn”.

Nay chúng tôi tuy tin lời Phật nói nhưng, đều còn có tâm hoài-nghi, ý chưa quyết-định. Lành thay Thế-Tôn! Ngài hay cắt đứt hết thảy sự ngờ-vực của thế-gian! Ngài là bậc ở nơi hết thảy pháp được tự-tại! Ngài là bậc có lời nói chân-thực, lời nói duy nhất không hai! Ngài là bậc biết đạo, là bậc mở đạo! Vậy, kính xin Như-Lai vì bọn chúng tôi cùng hết thảy chúng-sinh đời mai sau Ngài bỏ phương-tiện mà nói pháp chân-thực, làm cho chúng tôi bỏ hẳn được sự ngờ-vực, hối-hận, mà vào được Phật-đạo.

Nay trong hội này có hai hàng Bồ-tát: Một là, Bồ-tát xuất-gia. Hai là, Bồ-tát tại-gia. Hai hàng Bồ-tát ấy đều khéo đem lại sự lợi-lạc cho hết thảy chúng-sinh, không dừng nghỉ. Như tôi suy nghĩ: Bồ-tát xuất-gia không bằng người tại-gia tu hành Bồ-tát. Sở-dĩ thế là sao? Xưa có Kim-luân thánh-vương phát tâm vô-thượng chính-đẳng, chính-giác, chán ngán sự vô-thường, khổ, không của thế-gian, bỏ ngôi Luân-vương như nhổ bỏ nước mũi, nước bọt, thanh-tịnh xuất-gia vào trong đạo Phật. Khi ấy, tám vạn bốn nghìn phu-nhân, thể-nữ nơi hậu-cung thấy nhà vua xuất-gia đều mang lòng luyến-mộ, tâm sinh rạo-rực bức-não quá, khởi ra sự đau khổ trong tình ái-biệt-ly, như là bị khổ nơi địa-ngục. Kim-luân Thánh-vương từ khi bắt đầu nhận ngôi vua cảm mến được các bảo-nữ cùng nghìn vương-tử và đại-thần quyến-thuộc. Nay nhà vua bỏ ngôi đi xuất-gia họ cùng đau lòng giữa tình ly-biệt, tiếng gào khóc của họ vang dậy bốn thiên-hạ. Những người quyến-thuộc ấy đều nói lên rằng: “Vua chúng tôi phúc-trí vô-lượng vô-biên, như thế nào mà nỡ bỏ chúng tôi đi xuất-gia! Thương thay! Khổ thay! Thế-giới rỗng không! Từ nay trở đi chúng tôi không còn nơi nương-cậy!”

Nếu có tịnh-tín thiện-nam-tử, thiện-nữ-nhân nào quy Phật, Pháp, Tăng phát tâm Bồ-đề, lìa bỏ cha mẹ xuất-gia nhập đạo, cha mẹ thương-xót, ân-niệm tình thâm, sự bi-ai trong ly-biệt, cảm-động cả trời đất. Như cá vượt lên chỗ dấu xe khô, lăn-lóc trên mặt đất, thời khổ ái-biệt-ly cũng như thế và như tâm họ-hàng của Kim-luân-vương kia không khác. Bồ tát xuất-gia đem lại lợi-ích cho chúng-sinh, sao lại làm nhiễu-hại cha mẹ, vợ con, khiến nhiều người chịu khổ-não quá như vậy? Bởi nhân-duyên ấy Bồ-tát xuất-gia không có từ-bi, không đem lại lợi-ích cho chúng-sinh, thế nên không bằng Bồ-tát tại-gia đủ tâm đại-từ-bi, thương xót chúng-sinh làm lợi-ích hết thảy!”[3]

Lúc đó, đức Phật bảo Trưởng-giả Trí-Quang: “Quý hóa thay! Quý hóa thay! Ông có tâm đại-từ-bi khuyến-thỉnh Tôi nói về sự hơn, kém của hai hàng Bồ-tát xuất-gia và tại-gia. Nay ông hỏi và cho rằng Bồ-tát xuất-gia không bằng tại-gia, nghĩa ấy không phải. Sở dĩ thế là sao? Bồ-tát xuất-gia hơn tại-gia vô-lượng vô-biên không thể lấy gì sánh ví được. Sao vậy? Bồ-tát xuất-gia dùng sức trí-tuệ chân-chính quán-sát tỷ-mỷ tại-gia có nhiều lỗi-lầm về sự không biết chán, đủ: Hết thảy nhà cửa thế-gian, trong đó tích góp nhiều bảo-vật mà vẫn chưa biết là đầy-đủ, cũng như bể cả dung-nhận hết thảy nước sông lớn, nhỏ nhưng, cũng chưa từng cho là đầy-đủ. Thiện-nam-tử! Phía Nam Hương-sơn, phía Bắc Tuyết-sơn có ao A-nốc,[4] bốn Đại-long-vương đều ở trong ấy và mỗi vị ở một góc: Long-vương ở góc Đông-nam là Bạch-tượng-đầu, Long-vương ở góc Tây-nam là Thủy-ngưu-đầu, Long-vương ở góc Tây-bắc là Sư-tử-đầu, Long-vương ở góc Đông-bắc là Đại-mã-đầu. Nước đều từ bốn góc ấy chảy ra bốn sông lớn: Một là, sông Căng-già (Gangà) nước sông này chảy đến chỗ nào loài bạch-tượng (voi trắng) theo đó sản-xuất. Hai là, sông Tín-độ (Sindhu) nước sông này chảy đến chỗ nào loài Thủy-ngưu (trâu nước) theo đó sản-xuất. Ba là, sông Phạ-sô (Vaksu) nước sông này chảy đến chỗ nào loài sư-tử theo đó sản-xuất. Bốn là, sông Tư-đà (Sità) nước sông này chảy đến chỗ nào loài đại-mã (ngựa lớn) theo đó sản-xuất. Những sông lớn ấy trong mỗi một sông lại có năm trăm sông vừa vừa, trong mỗi sông vừa vừa ấy lại có vô-lượng sông nhỏ. Hết thảy những nước trong những sông lớn, vừa vừa, nhỏ ấy đều chảy vào bể cả. Song, bể cả ấy vẫn chưa từng cho là đầy-đủ. Chúng-sinh trong thế-gian có hết thảy nơi ở, nhà cửa cũng như thế. Họ gom góp các ngọc báu từ bốn phương đem lại đều để vào trong nhà ấy song, họ chưa từng cho là đầy-đủ. Cầu nhiều, tích góp nhiều tạo ra nhiều tội; vô-thường (chết) vụt đến, vứt bỏ nhà cũ đi, khi ấy chủ nhà tùy nghiệp chịu báo, trải vô lượng kiếp hoàn-toàn không có chỗ nào về cả !

Thiện-nam-tử! Đây nói về “nhà” tức là nói về cái thân năm UẨN, mà chủ căn nhà ấy là BẢN-THỨC của ông. Ai là người có trí-tuệ lại ưa căn nhà “hữu-vi” ấy! Chỉ có Bảo-cung Bồ-đề an-lạc, xa lìa lão, bệnh, tử, ưu-bi khổ-não mà thôi! Nếu những thiện-nam-tử… có căn-khí linh-lợi, tịnh-tín sâu dày, muốn độ cha mẹ, vợ con, họ-hàng để họ vào được nhà “vô-vi cam lộ”, thì nên quy Tam-bảo xuất-gia học đạo!”

Bấy giờ, đức Như-Lai nói lại nghĩa trên bằng lời kệ sau này:

Bồ-tát xuất-gia hơn tại-gia,

Tính-toán, thí-dụ không sánh kịp.

Tại-gia bức-bách như lao-ngục,

Muốn cầu giải-thoát rất là khó.

Xuất-gia thư-thái như hư-không,

Tự-tại, vô-vi khỏi ràng-buộc.

Xét kỹ tại-gia nhiều lỗi-lầm,

Tạo các tội-nghiệp không bờ bến.

Mưu sống, cầu nhiều thường chẳng đủ,

Cũng như bể cả khó đầy được.

Long-vương ở trong ao A-nốc,

Bốn góc chảy ra bốn bể lớn;

Bao nước sông lớn, vừa vừa, nhỏ,

Ngày đêm tuôn chảy không ngừng tạm.

Song, bể cả kia chưa từng đủ,

Tham cầu nhà cửa cũng như thế!

Tại-gia khởi nhiều các nghiệp ác,

Chưa từng sám-tẩy cho trừ-diệt.

Không biết ái-niệm nguy-ngập thân,

Không biết mệnh theo móc sớm tan.

Sứ-giả Diễm-ma cùng giục gắt,

Vợ con, nhà cửa không theo được.

U-minh tăm-tối trong đêm dài,

Riêng đến cửa chết tùy nghiệp chịu.

Chư Phật xuất-hiện khởi thương-xót,

Muốn cho chúng-sinh chán thế-gian.

Ông nay đã được thân khó được,

Nên siêng tinh-tiến chớ phóng-dật!

Nhà cửa tại-gia rất đáng chán,

Nhà báu “không-tịch” khó nghĩ, bàn;

Rời hẳn bệnh-khổ và ưu-não,

Các người có trí quán-sát kỹ!

Tịnh-tín thiện-nam, nữ mai sau,

Muốn độ cha mẹ và quyến-thuộc;

Để vào thành “vô-vi cam-lộ”,

Mong cầu xuất-gia tu diệu-đạo.

Tu-hành dần dần thành Chính-giác.

Sẽ quay vô-thượng đại-pháp-luân.[5]

Lại nữa, thiện-nam-tử! Bồ-tát xuất-gia xem nhà cửa thế-giancũng như đá lửa sinh lo, chán lắm. Sao vậy? – Ví như chút lửa có thể đốt cháy hết thảy cỏ cây…, nhà cửa thế-gian cũng như thế. Tâm tham muốn tìm cầu, giong-ruổi chạy khắp bốn phương, nếu có được gì thụ-dụng không đủ; trong hết thảy thời truy-cầu không chán và nếu không được gì tâm sinh nhiệt-não, ngày đêm càng truy-cầu thêm. Thế nên hết thảy nhà cửa thế-gian hay sinh ra vô-lượng lửa phiền-não, vì khởi tâm tham, thường không tri-túc (biết đủ). Của báu thế-gian cũng như cỏ cây, tâm tham-dục như nhà cửa thế-gian. Bởi nhân-duyên ấy, hết thảy chư Phật thường nói: “Ba cõi là nhà lửa”. Thiện-nam-tử! Bồ-tát xuất-gia hay quán như thế, chán lìa thế-gian là “Chân-xuất-gia”!

Khi ấy, đức Như-Lai nói lại nghĩa trên bằng lời kệ sau này:

Bồ-tát xuất-gia xem nhà đời,

Cũng như chút lửa của thế-gian;

Hết thảy cỏ cây dần cháy hết,

Nhà đời, nên biết cũng như thế.

Chúng-sinh có nhiều những của báu,

Lại còn truy-cầu, thường không đủ.

Cầu không được khổ thường tại tâm,

Lửa lão, bệnh, tử không thời diệt.

Bởi nhân-duyên ấy các Thế-Tôn,

Nói rằng “ba cõi là nhà lửa”.

Nếu muốn vượt qua khổ ba cõi,

Nên tu phạm-hạnh làm Sa-môn.

Tam-muội thần-thông được hiện-tiền,

Tự-lợi, lợi-tha đều viên-mãn.[6]

Lại nữa, Thiện-nam-tử! Ưa muốn xuất-gia nên quán nhà cửa, như trong hang đá núi sâu có kho báu lớn. Ví như ông Trưởng-giả chỉ có một con, nhà ông rất giàu, của báu vô lượng, tôi trai tớ gái, người hầu, voi, ngựa vô số. Trong thời sau này người cha chợt bị bệnh nặng, thầy hay thuốc tốt không sao cứu chữa được, ông Trưởng-giả tự biết mình không lâu nữa sẽ chết, liền gọi con lại bảo: “Phàm hết thảy của báu sở-hữu của ta, ta giao phó cho con, con cố-gắng giữ-gìn đừng để mất mát!” Người cha giao-phó rồi liền mất.

Sau đó, con ông Trưởng-giả không thuận mệnh cha, tha hồ làm sự phóng-dật, gia-nghiệp hao tốn, của cải tan mất, tôi tớ lại lẩn trốn không nương-tựa nữa. Khi ấy, tâm bà mẹ già mang sự lo buồn, sầu-não bị bệnh nặng rồi mất. Người con ấy bị nghèo cùng, không còn có chỗ nhờ cậy, liền vào nơi hang núi nhặt củi, hái quả bán đi mua cháo tự-cấp. Một thời kia, gặp mưa tuyết, người con ấy tạm thời vào trong hang đá nghỉ-ngơi. Trong hang ấy là chỗ Quốc vương xưa cất đồ thất-bảo, không ai biết cả, nay đã trải qua vài trăm nghìn năm, nơi đây vắng bặt bóng người lui tới.

Bấy giờ, người nghèo kia do nghiệp nhân-duyên, tình-cờ vào trong hang, thấy rất nhiều vàng, tâm vui-mừng quá cho rằng được sự chưa từng có bao giờ. Nhân đó, người ấy mới chia ra: Ngần này phần vàng để dựng cất nhà cửa, ngần này phần vàng là của để cưới vợ, phần này thuê tôi-tớ, phần này mua voi, ngựa, tùy tâm muốn gì đều được như ý. Đang khi trù-tính như thế, có bọn giặc vì chạy đuổi con hươu đến trước hang, thấy người nghèo ấy đem vàng phân-phối ra từng phần, liền bỏ không đuổi hươu nữa, mà giết người lấy vàng. Phàm-phu ngu-si cũng như thế, quá ham sự vui-sướng ở đời không thích xuất-ly. Hang đá núi sâu như nhà cửa của đời, vàng ngọc chôn dấu cũng như thiện-căn, Sứ-giả của Diễm-Ma-vương tức là bọn giặc. Theo nghiệp chịu báo sa-đọa trong ba đường ác, không nghe thấy tên hiệu cha mẹ, Tam-bảo và chôn mất cả thiện-căn. Bởi nhân-duyên ấy, người đời cần nên chán rời, phát tâm vô-thượng Đại-bồ-đề, xuất-gia tu đạo mong thành Diệu-giác.

Ưa thích tại-gia, các Bồ-tát,

Xem-xét nhà cửa như kho báu.

Ví như Trưởng-giả có một con,

Nhà ông rất giàu nhiều của báu.

Tôi-tớ người hầu cùng xe ngựa,

Hết thảy cần dùng đều phong-túc.

Thời sau Trưởng-giả thân bị bệnh,

Thầy giỏi khắp đời đều khoanh tay.

Sắp mất, kêu gọi người thân-tộc,

Giao-phó gia-tài cho người con.

Dạy răn con giữ tâm hiếu-dưỡng,

Siêng việc hưởng-tự đừng đoạn-tuyệt.

Khi ấy người con trái mệnh cha,

Thả lỏng ngu-si, phóng-dật nhiều.

Mẹ già lo buồn thân đau-yếu,

Lại nhân ác-tử liền chết mất.

Quyến-thuộc lìa xa không chỗ nương,

Nhặt củi đổi cháo làm thường-dụng.

Đến trong núi kia gặp phong-tuyết,

Vào trong hang đá tạm an-nghỉ.

Trong hang xưa dấu của quý-báu,

Đã trải lâu xa không người biết;

Tiều-phu gặp được kho vàng thực,

Mang lòng hớn-hở sinh hiếm có.

Tức thời phân-phối kim-bảo ấy,

Tùy ý muốn gì đều dùng nó:

Hoặc để dựng nhà, hoặc cưới vợ,

Tôi-tớ, voi, ngựa và xe-cộ.

So tính mai sau không bỏ được,

Bọn giặc đuổi hươu chạy đến trước;

Là oán-gia kia khi hội-ngộ,

Liền giết người nghèo lấy vàng đi.

Chúng-sinh ngu-si cũng như thế,

Hang đá cũng như nhà cửa đời;

Chôn-dấu chân-kim ví thiện-căn,

Quỷ-sứ Diễm-ma như giặc cướp.

Bởi nhân-duyên ấy, các Phật-tử,[7]

Sớm đi xuất-gia tu thiện-phẩm.

Nên xem thân-mệnh như bọt nổi,

Cần tu Giới, Nhẫn Ba-la-mật.

Nên tới cây Bồ-đề thất-bảo,

Trên tòa Kim-cương chứng như-như.

Thường-trụ bất-diệt khó nghĩ, bàn,

Quay xe chính-pháp hóa mọi loài.[8]

Lại nữa, thiện-nam-tử! Hết thảy nhà cửa sở-hữu của thế-gian, cũng như món ăn uống cam-lộ, lẫn-lộn thuốc độc. Ví như ông Trưởng-giả chỉ có một người con, căn-khí linh-lợi, thông-minh, trí-tuệ, thấu-suốt được Ca-lâu-la bí-mật quán-môn,[9] biết phương-tiện khéo-léo phân-biệt những thuốc độc, vì thế cha mẹ thương yêu, nhớ mến không gì sánh ví được. Bấy giờ, con ông Trưởng-giả vì có sự-duyên ra ngoài chợ chưa kịp về nhà, ở nhà cha mẹ cùng thân-tộc có việc vui-mừng đặt yến-tiệc, sắm-sửa đầy-đủ các món ăn uống cao-quý. Nhưng, lúc đó có kẻ thù-oán nào ngấm-ngầm đem thuốc độc bỏ vào trong thức ăn uống, không người nào hay biết. Khi ấy cha mẹ cũng không biết trong món ăn có thuốc độc lẫn-lộn, làm cho lớn, bé đều ăn phải món ăn lẫn thuốc độc ấy. Sau người con về tới, cha mẹ vui-mừng đưa cho con những món ăn-uống còn để phần. Con ông Trưởng-giả khi chưa dùng đến món ăn uống ấy, liền niệm Ca-lâu-la bí-mật quán-môn, biết ngay là trong món ăn có lẫn thuốc độc. Người con tuy biết là cha mẹ ăn lầm phải thuốc độc nhưng, không dám nói với cha mẹ là cha mẹ ăn lầm phải thuốc độc. Sở-dĩ thế là sao? – Vì, nếu cha mẹ biết là mình ăn phải thuốc độc, càng thêm phiền-muộn, não-loạn, độc-khí chóng phát, thời quyết làm cho người ta chóng chết. Người con mới đặt ra phương-tiện thưa cha mẹ rằng: “Con sở-dĩ chưa ăn món ăn uống này vì con phải đi ra chợ một chút, khi về con sẽ ăn. Sao vậy? – Vừa rồi con có mua được viên ngọc báu vô giá, con bỏ trong két quên chưa khóa”. Cha mẹ nghe con nói đến tên ngọc báu sinh tâm hoan-hỷ, mặc cho con đi. Người con bèn chạy vội đến nhà thầy thuốc giỏi, cầu thuốc hay là thuốc A-già-đà[10] giải độc. Được thuốc ấy rồi, người con chạy vội về nhà, lấy nhũ (sữa), tô (sữa tốt) sao và đường, ba vị sắc chung rồi hòa với thuốc A-già-đà. Làm thuốc xong, người con mới thưa cha mẹ rằng: “Kính xin cha, mẹ uống nước cam-lộ này, đây là thuốc A-già-đà ở núi Tuyết. Sở-dĩ thế là sao? – Lúc nãy cha mẹ ăn lầm phải thuốc độc, con tạm đi ra ngoài một chút, bản-ý con chỉ vì cha mẹ cùng mọi người cầu được thuốc hay bất-tử này mà thôi”. Khi ấy tâm cha mẹ và mọi người rất vui-mừng, cho như là được sự chưa từng có bao giờ, liền uống ngay thuốc hay ấy, thổ hết các độc-khí, không bị chết và thân-mệnh được sống lâu.

Bồ-tát xuất-gia cũng thế, cha mẹ quá-khứ bị chìm-đắm trong sinh-tử, cha mẹ hiện-tại không thoát-ly được, thời sự sinh-tử trong mai sau khó dứt hết được và phiền-não hiện-tại khó dẹp trừ được. Bởi nhân-duyên ấy, vì muốn độ cho cha mẹ và các chúng-sinh mạnh mẽ phát ra tâm đồng-thể đại-từ-bi[11] cầu đại-bồ-đề xuất-gia nhập đạo. Thiện-nam-tử! Thế gọi là nhà cửa thế-gian như thuốc độc lẫn-lộn trong món ăn ngon tốt”.

Nhà cửa sở hữu của thế-gian,

Nói là thuốc độc lẫn mỹ-thực.

Thông-minh, lợi-trí lại nhiều tài.

Khéo môn bí-mật: Ca-lâu-la,

Có phương-tiện khéo biết thuốc độc.

Con có sự-duyên ra ngoài chợ,

Tạm thời buôn bán chưa về nhà.

Cha mẹ yên vui họp thân-thuộc,

Cỗ quý trăm mùi đều đầy-đủ.

Có một người ác mang thuốc độc,

Ngầm lại, bỏ vào món ăn uống.

Người con khi ấy không ở nhà,

Cha mẹ vì con lưu một phần.

Cả nhà ăn lầm thuốc tạp-độc,

Con niệm quán-môn biết có độc.

Liền chạy vội đến chỗ thầy thuốc,

Cầu được thuốc Già-đà bất-tử.

Ba vị hòa sắc, thuốc thành rồi,

Liền thưa thân-thuộc uống nhanh đi.

Uống thuốc như thế như cam-lộ,

Khỏi mọi tạp-độc đều an-lạc.

Hết thảy thiện-nam có lòng tin,

Xuất-gia tu đạo cũng như thế.

Vì cứu cha mẹ và chúng-sinh,

Uống phải thuốc độc của phiền-não.

Tâm cuồng điên đảo tạo mọi tội,

Chìm mãi trong bể sinh-tử buồn.

Cắt ái, từ thân vào đạo Phật,

Được gần Điều-ngự đại-y-vương;

Tu về vô-lậu A-già-đà,

Sinh lại nhà cha mẹ ba cõi.

Khiến uống thuốc pháp dứt ba chướng,

Sẽ chứng vô thượng Bồ-đề-quả!

Hết thuở vị-lai thường chẳng diệt,

Làm chỗ quy-y độ chúng-sinh.

Rốt-ráo ở nơi Đại-Niết-bàn,

Và, viên-kính-trí Phật Bồ-đề.[12]

Lại nữa, thiện-nam-tử! Bồ-tát xuất-gia thường quán hết thảy nhà cửa của thế-gian cũng như gió lớn không tạm dừng. Sao vậy? Thiện-nam-tử! Tâm tại-gia thường khởi vọng-tưởng chấp-trước ngoại-cảnh, không hiểu thực được sự mê mờ say đắm trong vô-minh và ngay đến xúc-cảnh điên-đảo cũng thường không trụ được. Ác-giác[13] dễ khởi, thiện-tâm khó sinh. Do vọng-tưởng duyên-khởi ra các phiền-não. Nhân các phiền-não tạo ra nghiệp thiện, ác. Và, y vào nghiệp thiện, ác ấy mà chiêu-cảm của báu trong năm thú. Cứ như thế, như thế sinh-tử không dứt. Chỉ có chính-kiến, tâm không điên-đảo, làm mọi nghiệp thiện, nhân ba thiện-căn[14] và lấy “tín”. tăng-trưởng cho hạt giống vô-lậu của các pháp ấy, phát khởi thần-thông vô-lậu tam-muội, thần-thông như thế, như thế là chứng Thánh-quả tương-tục. Nếu dẹp được vọng tưởng, tu-tập chính-quán thời hết thảy phiền-não hết hẳn không còn.[15]

Bấy giờ, Trưởng-giả Trí-Quang bạch Phật rằng: “Bạch đức Thế-Tôn! Tu-tập chính-quán có vô lượng môn, vậy tu những quán-môn nào mới dẹp được vọng-tưởng?”

Đức Thế-Tôn bảo ông Trưởng-giả: “Thiện-nam-tử! Cần nên tu-tập “Vô tướng chính-quán”[16] Quán “vô tướng” là dẹp được vọng-tưởng. Song, chỉ quán thực-tính chứ không cần thấy thực-tướng, vì thể của hết thảy pháp vốn không-tịch, không thấy, không biết thế gọi là “chính-quán”. Nếu có Phật-tử nào an-trụ nơi chính-niệm, quán-sát như thế, tu-tập “vô-vi” trong thời-gian dài, gió dữ của vọng-tưởng vẳng-bặt không còn rung-động nữa, thời Thánh-trí do nơi quán-sát hiện-tiền mà chứng lý viên-thành. Thiện-nam-tử! Thế là Hiền-Thánh, thế là Bồ-tát, thế là Như-Lai vô thượng chính-đẳng chính-giác. Bởi nhân-duyên ấy, hết thảy Bồ-tát vì muốn dẹp vọng-tưởng mãi mãi không khởi lên nữa, vì muốn trả bốn ơn, thành-tựu bốn đức,[17] xuất-gia tu học, ngừng tâm vọng-tưởng, trải vô lượng kiếp thành-tựu Phật-đạo.[18]

Bồ-tát xuất-gia quán tại-gia,

Cũng như gió dữ không tạm dừng.

Cũng như chấp càn trăng trong nước,

So tính phân-biệt lấy làm thực.

Trong nước bản-lai không bóng trăng,

Nước tịnh là duyên thấy trăng thực.

Các pháp duyên-sinh đều là giả,

Phàm-ngu chấp càn cho là “ta”.

Cái ấy theo “duyên”, “pháp” không thực,

Vọng-tưởng phân-biệt chấp là có.

Nếu hay dứt trừ được hai chấp,

Sẽ chứng vô-thượng đại-bồ-đề.

Vọng-tưởng tình-phàm như hắc-phong,

Thổi rừng sinh-tử niệm niệm khởi,

Bốn quỷ điên-đảo[19] thường theo đuổi,

Khiến tạo năm thứ nhân vô-gián.[20]

Ba căn bất thiện hiện ràng-buộc,

Sinh-tử luân-hồi luôn nối nhau.

Nếu người nghe kinh tin, hiểu sâu,

Chính-kiến hay trừ tâm điên-đảo;

Hạt giống Bồ-đề niệm niệm sinh,

Đại-trí thần-thông tam-muội khởi.

Nếu tu-tập được diệu-quán sâu,

Hoặc, nghiệp, khổ-quả[21] đâu khởi được?

Chỉ quán thực-tướng chân-tính như,

Năng, sở[22] đều mất, bỏ mọi kiến.

Tính, tướng[23] nam, nữ bản-lai không,

Vọng chấp theo duyên sinh hai tướng.

Như-Lai dứt hẳn nhân vọng tưởng

Chân-tính vốn không nam, nữ-tướng.

Diệu-quả Bồ-đề chứng đều đồng,

Phàm-phu chấp càn sinh tướng khác.

Ba mươi hai tướng vốn phi-tướng,

Liễu-tướng, phi-tướng là thực-tướng.

Nếu người xuất-gia tu phạm-hạnh,

Nhiếp tâm tịch-tĩnh chốn không-nhàn;

Thế là Bồ-tát chân-tịnh-tâm,

Không lâu sẽ chứng Bồ-đề-quả.[24]

Lại nữa, thiện-nam-tử! Bồ-tát xuất-gia ngày đêm thường quán nhà cửa của thế-gian hết thảy đều là chỗ sinh ra phiền-não. Sao vậy? Như có một người xây nhà cửa, đem các bảo-vật mà tự trang-nghiêm cho căn nhà ấy. Dựng nhà xong, người ấy nghĩ rằng: “Nay nhà cửa này là vật sở-hữu của ta, không hệ-thuộc vào người khác, chỉ có nhà cửa của ta là tốt đẹp hơn, nhà cửa người khác không sánh kịp được”. Do chấp trước như thế, sinh ra phiền-não; do phiền-não chấp “ngã, ngã-sở”[25] làm căn-bản, tám vạn bốn nghìn cửa trần-lao[26] cùng nhau đua khởi, đầy ních trong nhà. Sở dĩ thế là sao? Phàm-phu tại-gia tham-trước nhiều về năm dục, vợ con, họ hàng, tôi trai, tớ gái, người hầu đều đầy-đủ; bởi nhân-duyên ấy, sinh, lão, bệnh, tử, lo, buồn, khổ, não, oán ghét hợp-hội, ân-ái biệt-ly, nghèo cùng và mọi sự suy-vi cầu không được khổ. Các khổ như thế như bóng theo hình, như vang ứng tiếng, đời đời nối tiếp nhau luôn luôn không đoạn-tuyệt. Các khổ như thế đều có chỗ nguyên-nhân mà phiền-não lớn, nhỏ là căn-bản. Hết thảy của báu đều do sự tìm tòi mà được, nếu không có nhân trước thời không thể tìm tòi được và giả-sử có tìm tòi đi chăng nữa cũng không được.

Thiện-nam-tử! Bởi vì nghĩa ấy, nên hết thảy phiền-não, tâm tìm tòi (truy-cầu) là gốc, nếu diệt được tâm tìm tòi ấy đi thời vô-lượng phiền-não đều dứt hết. Song, nay thân này là chỗ nương-tựa cho các khổ, những người có trí nên sinh tâm chán bỏ! Do đó, đức Phật Ca-Diếp đời quá-khứ vì các cầm-thú mà nói bài kệ rằng:

Thân này là gốc khổ,

Khổ khác là cành, lá;

Nếu đoạn được gốc khổ,

Các khổ đều trừ diệt.

Nghiệp xưa của các ngươi,

Tạo tội tâm chẳng hối;

Cảm thân bất-khả-ái,

Chịu khổ-thân tạp-loại.

Nếu khởi tâm ân-trọng,

Một niệm cầu sám-hối;

Như lửa đốt núi chằm,

Các tội đều tiêu-diệt.

Thân này khổ, bất-tịnh.

Vô ngã[27] và vô thường;[28]

Các ngươi đều phải nên,

Thực-tâm sinh chán, bỏ!

Lúc đó, vô-lượng cầm-thú nghe bài kệ ấy rồi, trong nhất niệm,[29] tâm chí-thành sám-hối, liền bỏ được ác-đạo sinh lên cõi trời thứ tư trong Dục-giới (Đâu-suất-thiên), phụng-sự vị Nhất-sinh bổ-xứ Bồ-tát (Đức Di-Lặc), nghe pháp bất-thoái cứu-cánh Niết-bàn. Thiện-nam-tử! Bởi nhân-duyên ấy, nay khổ-thân này cũng như nhà cửa, hết thảy phiền-não tức là chủ nhà. Thế nên, các tịnh-tín thiện-nam tử…phát tâm Bồ-đề, xuất-gia nhập đạo, quyết được giải-thoát hết thảy mọi khổ và đều sẽ thành-tựu vô-thượng chính-đẳng chính-giác.

Bồ-tát xuất-gia thường quán-sát,

Nhà cửa đời sinh các phiền-não.

Như có một người dựng nhà cửa,

Trang-hoàng bằng mọi thứ ngọc báu.

Tự nghĩ tráng-lệ không đâu bằng,

Không thuộc người khác, duy ta có;

Thợ khéo sửa-sang đẹp lạ-lùng,

Nhà cửa trên đời không đâu kịp.

Phân-biệt như thế sinh chấp-trước,

Lấy “ngã, ngã-sở” làm căn-bản;

Tám vạn bốn nghìn các phiền-não,

Làm ra tai-biến khắp nhà cửa.

Hết thảy nam, nữ ở trên đời,

Lục thân quyến-thuộc đều đầy-đủ;

Bởi nhân-duyên ấy sinh mọi khổ,

Tức là: sinh, lão và bệnh, tử.

Lo buồn, khổ, não thường theo đuổi,

Như bóng theo hình không tạm rời.

Sở-nhân các khổ: tham-dục sinh,

Nếu dứt tìm-tòi hết mọi khổ.

Thân này thường là gốc mọi khổ,

Cần tu chán, bỏ tới Bồ-đề.

Thân-tâm ba cõi như nhà cửa,

Chủ nhà: phiền-não ở tại trong;

Các ông nên phát Bồ-đề-tâm,

Lìa bỏ phàm-phu ra ba cõi.[30]

Lại nữa, thiện-nam-tử! Bồ-tát xuất-gia thường quán tại-gia cũng như nước lớn, có một ông Trưởng-giả gia-tư hào-phú, của báu vô-lượng, trong nhiều kiếp, nhân-duyên cha con nối tiếp nhau không dứt và chuyên tu các hạnh lành, nên được tiếng khen đồn xa. Những của báu sở-hữu của ông đại-trưởng-giả ấy đều chia làm bốn phần: Một phần của báu thường sinh lợi-tức để cung-cấp cho gia-nghiệp, một phần của báu để cung-cấp vào sự cần-dùng đầy-đủ hàng ngày, một phần của báu huệ-thí cho những người cô-độc để tu vào việc phúc-đức mai sau, một phần của báu để cứu-giúp trong tôn-thân và khách-sá lui tới. Bốn phần như thế từng không có lúc nào đoạn-tuyệt, cha con cứ tiếp nối nhau làm gia-nghiệp trên đời. Nhưng, sau có một người con ngu-si, tệ-ác, quá ham năm dục-lạc, làm những sự phóng-dật bừa-bãi, trái lời dạy của cha mẹ và không y theo bốn sự-nghiệp trên. Nào dựng các nhà cửa, lầu quán bảy từng bội hơn thường-chế, trang-hoàng bằng mọi thứ châu-báu, đất lát lưu-ly, cửa sổ bằng ngọc báu, ánh sáng lồng nhau, nào đầu rồng, hình cá đều đầy-đủ cả, ngày đêm tiếng nhạc vi-diệu liên-miên không dứt. Người ấy hưởng-thụ năm dục-lạc như cõi Đao-lỵ, bị quỷ-thần hiềm-ghét, người, trời tránh xa.

Một hôm, bỗng dưng nhà hàng xóm bốc lửa, lửa dữ bừng-bừng, theo gió lan-tràn, đốt cháy hết cả kho-tàng và các lâu-đài. Lúc đó, con ông Trưởng-giả trông thấy lửa dữ như thế, khởi tâm giận-bực, vội bắt vợ con, tôi trai, tớ gái và họ-hàng vào cả nhà hai từng, đóng kín cửa lầu gác lại; không ngờ do sự ngu-si ấy, nhất thời chết cả.

Phàm-phu tại-gia cũng thế. Người ngu ở đời như con ông Trưởng-giả; chư Phật, Như-Lai như ông Trưởng-giả. Không thuận theo lời Phật dạy, tạo các nghiệp ác, phải sa-đọa vào ba đường ác, chịu đại-khổ-não. Bởi nhân-duyên ấy, Bồ-tát xuất-gia thường quán tại-gia như con ông Trưởng-giả không thuận cha mẹ, bị lửa đốt cháy, vợ con đều chết. Thiện-nam-tử! Nên sinh tâm chán, bỏ những sự vui nơi thế-gian, Nhân,Thiên, tu hạnh thanh-tịnh, sẽ chứng Bồ-đề.

Cũng như Trưởng-giả sinh con ngu.

Nhà ông giàu có các của báu,

Nối tiếp lâu đời không thiếu thốn.

Gia-nghiệp đời trước truyền con cháu,

Hết thảy tư-sản chia bốn phần:

Thường tu thắng-hạnh không lỗi ác,

Tiếng khen lan khắp các quốc-độ.

Vàng, bạc, ngọc báu số vô-biên,

Lợi-tức xuất nhập khắp nước ngoài.

Từ-bi, hỷ-xả tâm không chán,

Huệ thí cô-bần thường chẳng dứt.

Rốt sau Trưởng-giả sinh một con,

Ngu-si, bất hiếu, không trí-tuệ;

Tuổi tác đã già gân, sức suy,

Gia tài trong, ngoài đều giao con.

Con trái mệnh cha làm bừa-bãi,

Không nối bốn nghiệp nhà sa-sút.

Cất lầu bảy từng bằng trân-bảo,

Dùng lưu-ly biếc làm cửa sổ;

Đàn địch hát xướng luôn không dứt,

Thường lấy bất-thiện làm thầy tâm.

Hưởng năm dục-lạc như thiên-cung,

Hết thảy Long-thần đều xa tránh.

Nhà bên bỗng dưng hỏa-tai dấy,

Lửa dữ theo gió khó cấm được.

Kho-tàng, của báu và vợ con,

Nhà cửa, từng lầu đều cháy hết.

Tích ác, tai-ương đến diệt thân,

Vợ con, họ-hàng đồng chết cả.

Tam thế chư Phật như Trưởng-giả,

Hết thảy phàm-phu là ngu-tử;

Không tu chính-đạo dấy tâm tà,

Mệnh mất sa vào các ác-thú.

Nhiều kiếp riêng chịu khổ đốt cháy,

Lần-lữa như thế không kỳ hết.

Phật-tử tại-gia, ông nên biết!

Không tham vui đời, siêng tu chứng.

Chán đời, xuất-gia tu phạm-hạnh,

Núi rừng vẳng-lặng bỏ mọi duyên.

Vì trả bốn ơn tu thắng-đức,

Làm ngôi Pháp-vương trong ba cõi;

Độ sinh đến hết thuở vị-lai,

Là bạn không mời,[31] thường thuyết-pháp.

Ngăn hẳn dòng “ái”, lên bờ kia,[32]

Ở trong thành Niết-bàn thanh-tịnh.[33]

Lại nữa, thiện-nam-tử! Bồ-tát xuất-gia quán hết thảy nhà cửa của thế-gian cũng như mộng lớn. Ví như ông Trưởng-giả có một đồng-nữ mới mười lăm tuổi, dung-nhan đoan-chính, xinh đẹp lạ-lùng. Một hôm cha mẹ ở trên lầu ba từng, đem con gái yêu của mình lên, cùng hưởng coi những sự vui-vẻ. Đêm, mẹ con cùng ngủ chung trên một giường quý và cùng nhau ngủ yên cả. Trong khi ngủ, đồng-nữ chiêm-bao thấy cha mẹ cho về nhà chồng; vợ chồng lấy nhau trải qua nhiều năm, sinh được một người con dung-nhan đoan-chính, xinh đẹp lạ lùng và có tướng thông-minh trí-tuệ. Hàng ngày nhờ ơn nuôi nấng, dần dần người con ấy biết đi. Một hôm, trên lầu cao không may nó trượt chân từ trên cao rơi xuống, rơi chưa xuống đến đất, bỗng dưng có một con hổ đói đứng đỡ lấy ăn thịt. Đồng-nữ thấy thế, kinh sợ quá, cất tiếng gào khóc, liền tỉnh mộng. Bấy giờ cha mẹ hỏi con rằng: “Bởi nhân-duyên gì, bỗng dưng con kinh sợ vậy?” Người con gái thẹn không chịu nói. Người mẹ ân-cần hỏi gạn mãi, người con gái mới nói thầm với mẹ về việc chiêm-bao như trên.

Thiện-nam-tử! Thế-gian là nhà cửa sinh-tử hữu-vi, nên phải ở mãi trong luân-hồi, nghĩa là chưa được ở vào phận-vị chân-giác[34] mà thường phải ở trong nhà chiêm-bao sinh, lão, bệnh, tử nơi ba cõi, như đồng-nữ kia ở trong chiêm-bao, hư-vọng phân-biệt cũng thế. Quỷ-sứ nơi Diễm-ma bỗng dưng đến, như hổ đói ở trong hư-không đỡ đứa trẻ kia mà ăn. Hết thảy chúng-sinh từng niệm niệm bị vô-thường, lão, bệnh, tử khổ cũng thế. Ai là người có trí-tuệ lại yêu-thích thân này! Bởi nhân-duyên ấy, quán-sát trong sinh-tử như giấc mộng đêm dài, mà phát tâm Bồ-đề, chán bỏ thế-gian, sẽ được diệu-quả thường-trụ của Như-Lai.

Phật-tử dốc cầu đạo vô-thượng,

Nên quán nhà cửa như trong mộng.

Ví như đại-trưởng-giả giàu-sang,

Có một đồng-nữ đoan-nghiêm lạ.

Cô theo cha mẹ lên lầu cao,

Đi theo xem coi rất vui-vẻ.

Cô ngủ trong lầu, cô chiêm-bao:

Rõ-ràng mơ thấy đi lấy chồng.

Sau ở nhà chồng sinh một con,

Tâm mẹ thương-xót nhớ mến con.

Con trên lâu-đài ham vui-chơi,

Từ cao rơi xuống ngay miệng hổ.

Cô khóc thất-thanh liền tỉnh mộng,

Mới biết mộng-tưởng vốn không thực.

Vô-minh ám-chướng như đêm dài,

Chưa thành chính-giác như trong mộng.

Sinh-tử thế-gian thường chẳng thực,

Vọng-tưởng phân-biệt cũng như thế.

Chỉ có “tứ trí đại-viên-minh”,[35]

Phá tối-tăm là “chân-diệu-giác”.[36]

Vô-thường niệm niệm như hổ đói,

Hữu-vi hư-giả khó dừng lâu.

Chim ngủ sớm mai đều bay tản,

Mệnh hết biệt-ly cũng như thế.

Theo nghiệp đi, lại chịu các báo,

Ân-tình cha mẹ không biết nhau.

Thương thay, thân sinh-tử phàm-phu,

Luân-chuyển ba đường chịu khổ mãi!

Nếu biết thiện, ác theo nghiệp cảm,

Cần nên sám-hối cho tiêu-diệt.

Hết thảy quả vui của Nhân, Thiên,

Thẹn-hổ, chính-kiến là sở-nhân.

Nên phát tâm Bồ-đề kiên-cố,

Mặc áo tinh-tiến siêng tu-học![37]

Lại nữa, thiện-nam-tử! Bồ-tát xuất-gia quán-sát nhà cửa như cửa bể Tẫn-mã[38] tuôn ra lửa dữ, thu-hút, lan ra cả bốn ngòi ở bốn bên, cho đến trăm sông và mọi dòng đều bị lửa cháy hết.

Ví như xưa kia trong nước La-đà có một vị Bồ-tát tên là DIỆU-ĐẮC-BỈ-NGẠN. Bồ-tát ấy có tâm từ-bi, thường ôm-ấp sự đem lại lợi-ích cho chúng-sinh, nên thường có những lái buôn khi vào bể tìm của báu, họ đều đem Bồ-tát ấy đồng đi trên thuyền buồm, thời đều đi được tới bến có châu-báu, vượt qua mọi hiểm-nạn, không có sự gì trở-ngại và đến được bờ an-vui.

Thời sau này, khi Bồ-tát đã trăm tuổi, dần dần già yếu, đứng, ngồi phải có người nâng-dấc, sức-lực không thể đi bể được như trước nữa. Khi ấy, có một thương-chủ tới nơi Bồ-tát lễ-bái cúng-dàng và bạch Bồ-tát rằng: “Tôi muốn vào bể tìm các ngọc báu mong được đại-phú-quý, để thoát khỏi sự bần-cùng mãi mãi. Nay thỉnh Bồ-tát cùng đi với tôi!” Bồ-tát bảo thương-chủ rằng: “Nay tôi già cả suy-kém, gân cốt, sức-lực yếu-ớt, không thể vào bể được”. Thương-chủ lại nói: “Kính xin Đại-sĩ đừng bỏ tâm từ-bi, thương xót và nhận lời thỉnh của tôi. Đại-sĩ chỉ an-tọa trong thuyền buồm tôi, không phải làm gì cả, đó là sở-nguyện của tôi”. Bồ-tát nhận lời thỉnh của người lái buôn. Bồ-tát ở trong thuyền buồm lớn chạy vào bể cả và hướng phía Đông-nam để tới nơi có ngọc báu. Trong khi đi, thuyền gặp phải gió Bắc trôi giạt vào Nam-hải. Gió dữ thổi vun-vút ngày đêm không ngừng, thuyền trôi suốt trong bảy ngày, tới một nơi trông thấy nước bể cả biến thành sắc vàng coi như là vàng chảy. Những người lái buôn thấy thế bạch Bồ-tát rằng: “Bạch Bồ-tát! Bởi nhân-duyên gì ở đây có dáng nước biến ra sắc vàng như thế?” Bồ-tát bảo: “Các ông nên biết ! Chúng ta nay đã vào bể hoàng-kim lớn, vì có vô-lượng, vô-biên những vàng thực tía bóng đầy-dẫy bể cả, ánh sáng kim-bảo giao-hòa lẫn nhau nên có dáng như thế. Các ông đã vượt quá đường thẳng mà giạt vào trong bể này, thời đều phải tự mình cần-cầu, đặt mọi phương-tiện để trở về phương Bắc!”

Qua vài ngày, thấy nước bể cả biến thành sắc trắng như kha-tuyết, Bồ-tát bảo: “Các ông nên biết! Chúng ta nay đã vào bể trân-châu lớn, có bạch-ngọc trân-châu đầy-dẫy trong bể, ánh sáng trân-châu chiếu vào sắc nước, nên có dáng như thế. Các ông nên hết sức đặt mọi phương-tiện để trở về phương Bắc!”

Qua vài ngày, nước bể cả biến thành sắc xanh như ngọc lưu-ly xanh. Bồ-tát bảo: “Tôi và các ông đã vào trong bể pha-lê xanh, vì có vô-lượng vô-biên ngọc-báu pha-lê xanh đầy dẫy bể cả, sắc pha-lê giao-hòa ánh-sáng nên như thế!”

Qua vài ngày, nước bể cả biến thành sắc hồng như huyết hiện. Bồ-tát bảo: “Tôi và các ông đã vào bể pha-lê hồng, vì có vô-lượng vô-biên ngọc-báu pha-lê hồng đầy dẫy bể cả, sắc ngọc báu đỏ hồng, giao-hòa ánh-sáng nên như thế!”

Qua vài ngày nữa nước bể biến thành sắc đen như nước mực và xa nghe thấy tiếng lửa dữ cháy, nổ ran, như lửa lớn cháy rừng trúc khô; lửa cháy bừng-bừng rất đáng sợ hãi, bóng dáng như thế, chưa từng trông thấy, nghe thấy bao giờ. Lại thấy lửa lớn bốc cháy ở phương Nam như chòm núi cao hơn trăm trượng, thế lửa bay bốc lên không, hoặc lúc hợp, hoặc lúc tan, ánh sáng lan như chớp giật những dáng như thế chưa từng trông thấy, nghe thấy bao giờ. Mọi người thấy thế đều bảo nhau: “thân mệnh chúng ta thực khó bảo-đảm được”. Lúc đó, Bồ-tát bảo mọi người rằng: “Các ông! Hôm nay rất đáng sợ-hãi! Sao vậy? Chúng ta đã vào cửa bể Tẫn-mã, thời đều bị chết cháy hết. Sở dĩ thế là sao? Bởi sức nghiệp tăng-thượng của các chúng-sinh tự nhiên lửa trời đốt cháy nước bể. Nếu lửa trời này không đốt cháy nước bể, trong một ngày một đêm hết thảy lục-địa biến thành bể cả, có chúng-sinh nào đều chìm, trôi hết. Song, nay chúng ta gặp gió dữ lớn, trôi giạt vào cửa bể Tẫn-mã này, thân mệnh mọi người chúng ta không được bao lâu nữa!”

Khi ấy, có hơn nghìn người ở trong thuyền buồm, đồng thời cất tiếng thảm thương gào khóc, hoặc tự nhổ tóc, hoặc tự vật mình nói lên lời này: “Nay chúng ta vì cầu ngọc-báu, vào bể cả gặp hiểm-nạn này. Thương thay! khổ thay! biết dùng phương-tiện gì cho khỏi được nạn này!” Lúc đó, cả nghìn người đều chí thành quy-mệnh: hoặc kêu bi-mẫu, hoặc kêu từ-phụ, hoặc kêu Phạm-thiên, hoặc kêu Ma-hê-thủ-la thiên-vương, hoặc kêu Đại-lực Na-la-diên-thiên. Hoặc có người quy-mệnh Bồ-tát Đắc-Ngạn, kính lễ Bồ-tát mà bạch rằng: “Kính xin Bồ-tát cứu vớt bọn chúng tôi!” Bấy giờ, Bồ-tát vì muốn mọi người khỏi sự sợ hãi, Bồ-tát liền nói bài kệ rằng:

Đại-trượng-phu tối thượng trên đời,

Tuy vào cửa chết không sinh sợ;

Người nếu lo buồn mất trí-tuệ,

Cần nên nhất tâm đặt phương-tiện.

Nếu được cửa phương-tiện khéo léo,

Thoát khỏi tám nạn lên bờ kia;

Thế nên yên tâm đừng lo sợ,

Cần nên khẩn-niệm Đại-từ-tôn.

Bồ-tát nói bài kệ ấy rồi, Bồ-tát đốt các hương tốt lễ bái, cúng-dàng chư Phật mười phương rồi phát-nguyện rằng: “Nam-mô thập phương chư Phật! Nam-mô thập phương chư Phật! Chư Đại Bồ-tát ma-ha-tát chúng! Hết thảy Hiền-Thánh Tứ-quả, Tứ hướng.[39] Bậc có Thiên-nhãn, bậc có Thiên-nhĩ, bậc Trí-tha-tâm, bậc Chúng-tự-tại! Tôi vì chúng-sinh vận tâm đại-bi, giũ bỏ thân-mệnh, giúp các khổ-nạn. Nay thân tôi có chút thiện-căn, là thụ-trì giới không nói dối của Như-Lai trong vô-lượng kiếp, tôi chưa từng thiếu-phạm bao giờ. Nếu trong một kiếp nào tôi có nói dối, thời nay ác-phong này chuyển mạnh hơn lên; mà nếu giới-đức nơi tôi như thế, thực sự chẳng phải hư-vọng, thời nguyện đem thiện-nghiệp ấy, hồi-thí cho hết thảy, tôi cùng chúng-sinh sẽ thành Phật-đạo. Và, nếu thực không hư, nguyện ác-phong này tức thời ngừng-bặt, luồng gió như-ý tùy niệm thổi tới. Thân các chúng-sinh tức là thân tôi, chúng-sinh cùng tôi bình-đẳng không sai khác!”

Khi Đại-bồ-tát ấy phát nguyện “Đồng thể đại-bi vô-ngại” rồi, chừng khoảng một niệm, ác-phong liền ngừng, liền gặp được gió thuận, giải-thoát mọi nạn và đến được nơi bảo-sở, kiếm được các ngọc-báu.

Bấy giờ, Bồ-tát bảo các người lái buôn ấy rằng: “Ngọc-báu như thế khó gặp được, đời trước các ông làm nhiều sự bố-thí nên nay gặp được các ngọc-báu quý như thế. Nhưng trước kia khi tu về bố-thí tâm các ông còn có sự sẻn-tiếc, bởi nhân-duyên ấy, nên nay gặp phải ác-phong Thương-nhân các ông! Các ông được ngọc-báu, các ông nên biết hạn-lượng, không nên lấy nhiều, các ông lấy nhiều, phóng-túng tâm tham, sau lại bị nạn lớn. Các ông nên biết: Trong mọi trân-bảo, mệnh-bảo là hơn; nếu mệnh mình còn là vô-giá-bảo!”

Các lái buôn nhờ được Bồ-tát dạy bảo sinh tâm tri-túc không dám lấy nhiều. Mọi người được khỏi tai-nạn, được nhiều ngọc báu, xa-lìa được sự nghèo cùng và đến được bờ kia.

Các thiện nam-tử! Bồ-tát xuất-gia cũng như thế, thân-cận chư Phật, bạn lành tri-thức, như những người lái buôn kia được gặp Bồ-tát; khỏi hẳn sinh-tử đến được bờ kia, cũng như thương-chủ được đại-phú-quý. Nhà cửa hữu-vi sở-hữu của thế-gian như cửa bể Tẫn-mã đốt cháy mọi dòng sông. Bố-tát xuất-gia cũng thế, quán-sát kỹ-lưỡng lỗi trái của tại-gia. Các ông, thiện-nam-tử! Không nhiễm năm dục-lạc thế-gian, chán, bỏ sinh-tử khổ-nạn trong ba cõi, được vào đại-thành an-vui mát-mẻ!

Khi ấy đức Như-Lai nói lại nghĩa trên bằng lời kệ sau này:

Bồ-tát xuất-gia quán nhà cửa,

Như bể Tẫn-mã đốt mọi dòng.

Ví như xưa kia nước La-đà,

Có một Bồ-tát tên Đắc-Ngạn.

Đủ trí, đại-phú, phương-tiện khéo,

Vô-duyên từ-bi nhiếp hữu-tình.

Được Bồ-tát ấy đi trên thuyền,

Lái buôn được ngọc lên bờ kia.

Song, Bồ-tát ấy tuổi già yếu,

Không ưa lợi-tha, ham thiền-tịch.

Có một thương-chủ thỉnh Bồ-tát,

Muốn vào bể cả cầu trân-bảo.

Kính xin Bồ-tát nhận lời thỉnh,

Cho tôi giàu-có không thiếu-thốn.

Khi ấy Bồ-tát vận đại-bi,

Liền nhận lời thỉnh đi trên thuyền.

Khi trương buồm lớn gặp gió thuận,

Thẳng hướng Đông-nam tới bảo-sở;

Bỗng gặp gió dữ thổi thuyền buồm,

Giạt vào Nam-hải lầm chỗ đến.

Trải qua bảy ngày nước bể cả,

Thảy đều biến thành sắc vàng ròng,

Vàng ròng tía bóng đầy trong bể,

Ánh ngọc-báu hiện sắc chân-kim.

Lại qua vài ngày nước bể cả,

Biến thành sắc trắng như kha-tuyết;

Trân-châu trân-bảo đầy trong bể,

Cho nên nước bể thành sắc trắng.

Biến thành xanh-biếc như lưu-ly;

Ngọc pha-lê xanh đầy bể cả,

Cho nên nước thành sắc xanh biếc.

Thảy đều biến thành sắc đỏ hồng;

Ngọc pha-lê đỏ đầy trong bể,

Nên biến sắc nước đồng như nó.

Biến thành sắc đen như nước mực;

Như thế lửa trời đốt cháy hết,

Nước bể tất cả như sắc mực.

Bể ấy gọi là cửa Tẫn-mã,

Thu-hút bốn bể và mọi dòng;

Hết thảy thuyền buồm nếu đi qua,

Có người đến đấy, nhiều đều chết.

Lửa trời bừng-bừng như núi chất,

Tiếng nổ rền vang như sấm động;

Mọi người xa thấy tâm kinh sợ,

Kêu gào, đấm ngực bạch đại-sư.

Khi ấy Bồ-tát khởi từ-bi,

Không tiếc thân-mệnh, rủ cứu-hộ.

Gió dữ liền ngừng, gió thuận khởi,

Qua nơi hiểm-nạn, đến bảo sở.

Đều được ngọc quý, tới bỉ-ngạn,

Khỏi hẳn bần-cùng hưởng an-lạc.

Bồ-tát xuất-gia cũng như thế,

Thân-cận chư Phật như thương-chủ.

Thoát hẳn nhà lửa lên chân-giác,

Cũng như thương-nhân về bản-xứ.

Nhà cửa sở-hữu của thế-gian,

Như cửa bể lớn: Tẫn-mã kia.

Xuất-gia thường chán về tại-gia,

Không nhiễm thế-gian, rời năm dục;

Ưa chốn không-nhàn tâm bất-động,

Khéo suốt lý chân-diệu rộng sâu.

Hoặc ở trong làng xóm nhân gian,

Như ong hái hoa không chút tổn;

Trong bốn uy-nghi[40] thường lợi-vật,

Không tham thế-lạc và tiếng khen.

Trong miệng thường thốt giọng dịu-dàng,

Ác-ngôn thô-bỉ dứt tương-tục;

Biết ơn, trả ơn tu nghiệp thiện,

Mình, người đều được nhập “chân-thường”.[41]

Bấy giờ, Trưởng-giả Trí-Quang và các Trưởng-giả khác tất cả một vạn người, tuy khác miệng nhưng cùng một giọng bạch Phật rằng: “Lành thay, đức Thế-Tôn! Hiếm có thay, đấng Thiện-thệ! Đúng như thế! Đúng như thế! Thế-Tôn nói ra chính-pháp vi-diệu đệ nhất, phương-tiện khéo-léo, làm lợi-ích cho chúng-sinh. Như Phật nói, chúng tôi nay đều biết: Nhà cửa thế-gian cũng như lao-ngục, hết thảy ác-pháp từ nhà cửa ấy sinh ra; người xuất-gia thực có vô-lượng vô-biên thắng-lợi, bởi thế chúng tôi rất thích xuất-gia, cho hiện-tại, đương-lai thường được hưởng những pháp-lạc”.

---

III.- PHẨM YẾM-XẢ – PHẦN 2

Đức Thế-Tôn bảo các Trưởng-giả: “Quý hóa thay! Quý hóa thay! Các ông phát tâm muốn xuất-gia! Nếu thiện-nam-tử, thiện-nữ-nhân phát tâm vô-thượng chính-đẳng chính-giác, xuất-gia tu đạo một ngày một đêm, hai trăm vạn kiếp không phải sa-đọa vào ác-thú, thường được sinh vào chốn lành, được hưởng sự vui thắng-diệu, gặp được thiện-tri-thức vĩnh-viễn tâm không thoái-chuyển, được gặp chư Phật thụ Bồ-đề-ký, ngồi tòa Kim-cương, thành đạo chính-giác. Song, người xuất-gia trì-giới rất khó, người trì-giới là “chân xuất-gia”.

Lúc đó, các Trưởng-giả bạch Phật rằng: “Bạch đức Thế-Tôn! Chúng tôi giữ giới, tu các phạm-hạnh, nguyện, chúng tôi chóng ra khỏi bể khổ sinh-tử, nguyện, chúng tôi chóng vào được bảo-cung thường-lạc, nguyện, chúng tôi rộng độ hết thảy chúng-sinh, nguyện, chúng tôi chóng chứng vô-sinh-trí!”.[42]

Khi ấy, đức Thế-Tôn bảo Bồ-tát Di-Lặc và Văn-Thù-Sư-Lỵ: “Các Trưởng-giả này Tôi phó-chúc cho các ông, các ông khuyến họ xuất-gia và thụ-trì tịnh-giới!”

Liền đó, chín nghìn người đối trước Bồ-tát Di-Lặc xin xuất-gia tu đạo, thụ-trì giới-luật của Phật; bảy nghìn người đối trước Bồ-tát Văn-Thù xuất-gia tu đạo, thụ giới cấm của Phật. Những người ấy được xuất-gia rồi, thành-tựu pháp-nhẫn, vào cảnh-giới bí-mật của Như-Lai, không còn bị thoái-chuyển. Vô-lượng vạn người phát tâm Bồ-đề đến ngôi Bất-thoái-chuyển. Vô số Nhân, Thiên xa-lìa trần-cấu, được pháp-nhãn-tịnh.[43]

TOÁT-YẾU

III.- PHẨM YẾM XẢ

Sau khi Trưởng-giả Trí-Quang nghe, ngộ sự tri-ân, báo-ân, liền xin Phật xuất-gia, tu-đạo. Song, ông còn hoài nghi về sự hơn kém của Bồ-tát xuất-gia, Bồ-tát tại-gia ! Ông dẫn chứng: “Có một thời ở thành Tỳ-da-ly đức Phật nói: Phật-pháp lấy “tâm” làm chủ và khen ông Vô-cấu-xưng là người tuy ở tại gia nhưng cũng như là Chân-sa-môn, Chân-tỷ-khưu. Lại có một thời ở trúc lâm tịnh-xá Ca-lan-đà, đức Phật bảo lục-quần Tỷ-khưu là: “vào bể Phật-pháp lấy “tín” làm căn-bản, qua sông sinh-tử lấy “giới” làm thuyền bè. Người xuất-gia mà thân tâm không thực-hành hạnh viễn-ly, không gọi là xuất-gia. Trái lại, người tại-gia phát-tâm vô-thượng có tâm đại-từ-bi là “Chân-viễn-ly”.

Do đó, ông nghĩ: “Bồ-tát xuất-gia không bằng Bồ-tát tại-gia. Như Luân-vương bỏ ngôi báu đi tu, làm cho Cung phi, Vương-tử, Đại-thần quyến-thuộc đau khổ. Như tịnh-tín-nam, nữ xuất-gia nhập đạo làm cho cha mẹ thân thuộc đau khổ. Như thế, là không làm lợi-ích chúng-sinh, lại làm nhiễu-hại chúng-sinh! Ông xin Phật chỉ-giáo”.

Đức Phật bảo ông Trí-Quang: “Ông nghĩ lầm, Bồ-tát xuất-gia hơn Bồ-tát tại-gia rất nhiều; Bồ-tát xuất-gia dùng trí-tuệ quán-sát tại-gia thấy có nhiều lỗi-lầm. Thân 5 uẩn của chúng-sinh trong thế-gian như căn nhà, bản-thức của chúng-sinh là chủ nhà. Nhà thế-gian ví như bể cả dung-nhận mọi dòng sông, vẫn không đầy-đủ; tâm tham cầu, tích-tụ của chúng-sinh cũng thế. Nhà thế-gian cũng như đá lửa, chỉ một chút lửa đốt cháy hết thảy; tâm tham cầu, không tri-túc của chúng-sinh, sinh lửa phiền-não, đốt cháy thiện-công-đức. Nhà thế-gian như kho báu hang sâu, người ham của thiệt mạng; chúng-sinh ở đời không gắng tu thiện-căn, vô-thường vụt đến, tùy nghiệp chịu báo, chôn mất hết cả. Nhà thế-gian như món ngon lẫn độc, cấp thời cứu chữa; chúng-sinh nhận thấy thân-quyến đắm chìm trong sinh-tử, vội phát-tâm đồng-thể đại-từ-bi, cầu bồ-đề để cứu-độ. Nhà thế-gian như gió lớn, thổi mãi không ngừng; vọng-tưởng điên-đảo của chúng-sinh, gây nhân cảm-quả trong năm đường không dứt, chỉ có tu-tập “vô-tướng chính-quán” mới diệt trừ được. Nhà thế-gian là chỗ sinh ra phiền-não, chúng-sinh do chấp “ngã, ngã-sở” sinh ra phiền-não đau khổ – “Thân là gốc khổ”. Nhà thế-gian như ông Trưởng-giả trong một nước lớn, có nhiều của báu, lửa cháy tiêu tan, chúng-sinh mê-muội không theo làm thiện, tạo nhiều nghiệp ác, phải sa-đọa chịu nhiều khổ-não. Nhà thế-gian ví như đại mộng; chúng-sinh trong sinh-tử hữu-vi, chưa được phận-vị chân-giác, chỉ là ở trong chiêm-bao hư-vọng của sinh, lão, bệnh, tử. Nhà thế-gian như qua bể Tẫn-mã cầu mong khỏi cháy, chúng-sinh ở trong nhà lửa thân-cận chư Phật, bạn lành sẽ được tới chốn thanh-lương.

Sau khi nghe đức Phật nói về ý-nghĩa yếm-xả trên, các ông Trưởng-giả cùng 10.000 người khác vui-vẻ xin Phật xuất-gia. Đức Phật tán-thán và nói: “nếu ai phát-tâm xuất-gia một ngày một đêm, trong hai trăm kiếp không phải sa-đọa ác-thú, được sinh chốn lành, được vui-vẻ, gặp Phật thụ-ký và sau sẽ thành Phật!”.

Tiếp đó các ông Trưởng-giả phát-nguyện: “Nguyện chóng ra khỏi sinh-tử, chóng vào bảo-cung thường-lạc, độ hết chúng-sinh và chứng vô-sinh-trí”.

Đức Phật liền giao cho Bồ-tát Di-Lặc và Văn-Thù tế-độ cho các ông ấy xuất-gia và khuyên trì tịnh-giới. Được xuất-gia, thụ-giới các ông ấy thành-tựu pháp-nhẫn vào nơi cảnh giới bí-mật của Như-Lai không thoái-chuyển. Vô-lượng vạn người khác phát-tâm Bồ-đề bất-thoái và vô số Nhân, Thiên xa lìa trần-cấu được pháp-nhãn-tịnh.

[1] Yếm-xả: Chán-ngán và giũ bỏ hết thảy ái-ân, dục-lạc thế-gian, xu-hướng giác-đạo, thành vô-thượng-giác.

[2] Lục-quần Tỷ-khưu ác-tính: Khi Phật tại thế có sáu vị Tỷ-khưu có tính tệ-ác, kết bè đảng với nhau làm nhiều việc trái uy-nghi, nên gọi là “Lục-quần Tỷ-khưu”. Tên 6 vị này nhiều kinh, luật, luận nói không giống nhau. Nay y vào bộ luật Tỳ-Nại-Gia thì là: 1/ Nan-đà (Nanda). 2/ Ô-ba-nan-đà (Upananda). 3/ A-thuyết-ca (Asvaka). 4/ Bổ-nại-bà-tố-ca (Punarvasu). 5/ Xiển-đà (Shanda). 6/ Ô-đà-di (Udàyin).

[3] Đoạn trên, từ chỗ “Bấy giờ, Trưởng-giả Trí-Quang” đến chỗ “lợi-ích hết thảy!” là nói về ông Trí-Quang xin Phật xuất-gia. Nhưng, ông còn nghi-ngờ, cho Bồ-tát tại-gia hơn Bồ-tát xuất-gia. Ông viện dẫn chứng cớ và xin Phật chỉ giáo.

[4] A-nốc: Chính gọi là A-nốc-đạt-trì hay A-na-bà đạt-đà (Anavatapta) Tàu dịch là “Vô-nhiệt-não” (không có sự nhiệt-não). Đây là tên một cái hồ (ao) tại dãy Hy-mã-lạp-sơn, rộng chừng 800 dậm.

[5] Đoạn trên, từ chỗ “Lúc đó” đến chỗ “đại pháp-luân” đức Phật chỉ dẫn sự lầm-lỗi của tại-gia là không biết chán, biết đủ cho ông Trí-Quang nghe. Và Ngài khuyên nên xuất-gia học đạo, để báo-ân và độ-sinh.

[6] Đoạn trên, từ chỗ “Lại nữa” đến chỗ “viên-mãn”, đức Phật ví lòng tham của báu ở đời như chút lửa, làm cháy tất cả.

[7] Phật-tử: Có nghĩa là: 1/ Chúng-sinh thụ-giới của Phật nên gọi là Phật-tử, vì sẽ thành Phật. 2/ Tên thông-thường của các vị Bồ-tát, vì các vị y vào Thánh-giáo của Phật, mà sinh Thánh-đạo và bởi nối-dõi Phật-chủng không dứt. 3/ Gọi chung cho tất cả chúng-sinh, vì chúng-sinh đều đủ Phật-tính. Phật-tử lại chia làm ba hạng: 1/ Ngoại-tử: Phàm-phu chưa nối-dõi sự-nghiệp của Phật. 2/ Thứ-tử: Thanh-văn, Duyên-giác không sinh từ đại-pháp của Phật. 3/ Chân-tử: Các Bồ-tát chính sinh từ đại-pháp của Phật.

[8] Đoạn trên, từ chỗ “Lại nữa” đến chỗ “mọi loài”, đức Phật ví kẻ ngu-si ham đắm sự vui sướng ở đời, chết đi phải khổ, cũng như của báu trong hang do tham của mà mất mệnh.

[9] Ca-Lâu-La bí-mật quán-môn: “Ca-lâu-la” là tên một loài chim mà Tàu dịch là “Kim-sí”. Loài chim này ăn rồng, rắn độc hay thất-bảo đều tiêu hết. Vì vậy, lấy tên chim đặt cho một môn quán-tưởng bí-mật, dụng ý làm tiêu-tan những thứ thuốc độc.

[10] A-già-đà (Agada): Tên một thứ thuốc, Tàu dịch là “Vô giá, Bất-tử…”.

[11] Đồng-thể đại-từ-bi: Quán hết thảy thân chúng-sinh cùng với thân mình đồng một bản-thể, đồng một thân-thể, mà khởi ra tâm gỡ khổ, cho vui.

[12] Đoạn trên, từ chỗ “Lại nữa” đến chỗ “Phật Bồ-đề”, đức Phật nhận thấy chúng-sinh ở thế-gian như ăn phải thuốc mà không biết. Muốn độ sinh, cần phải mạnh-mẽ phát tâm đại-bi, cầu đạo Bồ-đề, rồi trở lại cứu-độ.

[13] Ác-giác: Tư-tưởng ác. Đại-thừa nghĩa chương viết: “Tư-tưởng theo tâm tà là “giác”, trái với chính-lý là “ác”.

[14] Ba thiện-căn: Không tham, không sân và không si. Trái lại là ba căn bất thiện

[15] Đoạn trên, từ chỗ “Lại nữa”, đến chỗ “không còn” đức Phật thấy tâm chúng-sinh vô-thường, hay chấp trước, tưởng càn, gây nghiệp mà sinh ra phiền-não. Chỉ có thấy biết chân-chính, tu 3 thiện-căn, và tín v.v… sẽ dẹp được phiền-não, sẽ chứng Thánh-quả lần lần và đến thành Phật.

[16] Vô-tướng chính-quán: “Vô-tướng” là nói chân-lý dứt hẳn sắc-tướng không còn hình bóng gì. “Vô-tướng chính-quán” là một môn quán-tưởng chân-chính, quán tính các pháp không có thể, tướng, tức không-tướng. Thấy có tướng, đó là do vọng-tình của phàm-phu. Bỏ vọng-pháp, không có tướng, cũng như mắt sáng không thấy hoa đốm trên không vậy.

[17] Bốn đức: Thường, lạc, ngã, tịnh.

[18] Đoạn trên, từ chỗ “Bấy giờ” đến chỗ “Phật đạo”, ông Trí-Quang hỏi về môn tu, đức Phật dạy cần tu về môn quán “vô-tướng” là dẹp được vọng-tưởng.

[19] Bốn quỉ điên-đảo: Tức là 4 thứ vọng-kiến điên-đảo. 4 thứ này chia làm hai hạng: 1/ Đối với phàm-phu trong sinh-tử là vô-thường (không thường), vô-lạc (không vui), vô-ngã (không ta), vô-tịnh (không sạch) lại chấp là thường, lạc, ngã, tịnh. 2/ Đối với Nhị-thừa, trong Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh lại chấp là vô-thường, vô-lạc, vô-ngã, vô-tịnh.