B- Chú tâm vào Cảm Giác (Vedananupassana)

“Vậy người tỳ-kheo phải làm thế nào để chú tâm vào các cảm giác bên trong các cảm giác? Đó là trường hợp khi cảm nhận một cảm giác đau đớn thì người tỳ-kheo ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận một cảm giác đau đớn’. Khi cảm nhận một cảm giác thích thú thì người tỳ-kheo cũng ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận một cảm giác thích thú’. Khi cảm nhận một cảm giác không-đau-đớn-cũng-không-thích-thú, thì người tỳ-kheo cũng ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận một cảm giác không-đau-đớn-cũng-không-thích-thú’ (xin lưu ý: bất cứ một sự cảm nhận nào phát sinh từ lục giác – mắt, tai, mũi, lưỡi, thân thể và tâm thức – cũng đều tạo ra các cảm giác “đau đớn”, “thích thú” hay “trung hòa”, thí dụ một cơn ác mộng là một sự cảm nhận đau đớn của tâm thức, trông thấy một thân thể xinh đẹp là một sự cảm nhận thích thú của mắt; chạm vào một tấm lụa là một cảm nhận thích thú, sờ vào một vật cứng và nhám là một sự cảm nhận không thích thú; nhai và nuốt một miếng ăn nhưng không cảm nhận – với tất cả tỉnh táo – là ngon hay không ngon, là một sự cảm nhận trung hòa của vị giác, trái lại trong trường hợp khác, chẳng hạn như đang mải mê nói chuyện hoặc suy nghĩ miên man về các chuyện khác, nhưng vẫn ăn và nuốt, không ý thức được là mình đang nhai và đang nuốt những gì, ngon hay không ngon, thì đấy không phải là một cảm nhận trung hòa mà là một sự xao lãng, không chú tâm đúng mức vào các cảm giác (vedananupassana) hầu ý thức được sự vận hành của các giác quan. Dầu sao Vedana cũng là một khái niệm phức tạp và được định nghĩa với đôi chút khác biệt giữa Phật giáo Theravada và Phật giáoMahayana).

Khi cảm nhận một cảm giác đau đớn trên da thịt thì người tỳ-kheo ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận một cảm giác đau đớn trên da thịt’ (có nghĩa là các cảm nhận xúc giác liên quan đến “thế giới” hay môi trường “bên ngoài”, có thể mở rộng các sự cảm nhận này liên quan đến các giác quan khác như mắt, tai, mũi, lưỡi). Khi cảm nhận một cảm giác đau đớn không phải là trên da thịt (tức là trong tâm thần, liên quan đến giác quan thứ sáu là tâm thức, chẳng hạn như đau buồn, nhớ nhung, thương tiếc, tức giận, sung sướng, v.v.) thì người tỳ-kheo cũng ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận một cảm giác đau đớn không phải là trên da thịt’. Khi cảm nhận một cảm giác thích thú trên da thịt thì người tỳ-kheo ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận một cảm giác thích thú trên da thịt’. Khi cảm nhận một cảm giác thích thú không phải là
trên da thịt thì người tỳ-kheo cũng ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận một cảm giác thích thú không phải là trên da thịt’. Khi cảm nhận một cảm giác không-đau-đớn-cũngkhông-thích-thú trên da thịt thì người tỳkheo ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận
một cảm giác không-đau-đớn-cũng-khôngthích-thú trên da thịt’. Khi cảm nhận một cảm giác không-đau-đớn-cũng-không-thích-thú không phải là trên da thịt thì người tỳ-kheo cũng ý thức minh bạch: ‘Tôi cảm nhận một cảm giác không-đau-đớn-cũng-khôngthích-thú không phải là trên da thịt’.

“Đấy là cách mà người tỳ-kheo chú tâm vào cảm giác bên trong cảm giác, hoặc các cảm giác bên ngoài cảm giác (“các cảm giác bên trong cảm giác” là các cảm nhận “thích thú”, “khó chịu” hay “trung hòa”, có nghĩa là một sự “nhận biết” đơn thuần của giác quan. “Các cảm giác bên ngoài cảm giác” là cảm nhận nóng lạnh, cứng mềm chẳng hạn đối với da thịt, ánh sáng chói chang hay mờ ảo đối với mắt): hoặc cả hai – tức là bên trong và cả bên ngoài cảm giác. Tuy nhiên người tỳ-kheo cũng có thể chú tâm vào các hiện tượng phát sinh liên quan đến cảm giác, và cả các hiện tượng tan
biến liên quan đến cảm giác, hoặc cả hai vừa là hiện tượng phát sinh vừa là hiện tượng tan biến liên quan đến cảm giác (đây là cách ý thức được tính cách vô thường của các cảm giác). Hoặc người tỳ-kheo cũng có thể duy trì sự chú tâm thật tỉnh giác là ‘Có các cảm giác’ cho đến khi nào đạt được sự hiểu biết và ghi nhận được điều đó (ý thức minh bạch về các cảm giác của mình và sự hiện hữu của chúng, nhưng không diễn đạt gì cả: thí dụ nhận biết được đúng là đang “có” các cảm giác nhưng không có “cái tôi” hay cái “của tôi” nào bên trong các cảm giác đó, cũng không gán cho các cảm giác ấy một ý nghĩa nào cả). Và người tỳ-kheo luôn giữ được sự tự do (không tạo ra cho các cảm giác của mình một ý nghĩa nào, cũng không liên kết chúng với bất cứ gì trong môi trường bên ngoài), nhưng không dựa vào (nắm bắt hay căn cứ vào) bất cứ gì trong thế giới. Đấy là cách mà người tỳ kheo chú tâm vào cảm giác bên trong cảm giác.

(Tóm lại sự chú tâm vào cảm giác – vedananupassana – gồm có sáu phương thức dựa vào sáu giác quan và mỗi phương thức – tức là đối với mỗi giác quan – sẽ gồm có ba thể loại cảm nhận là thích thú, khó chịu và trung hòa, và người hành thiền phải hiểu
rằng cảm giác là chỉ có thế: “thích thú”, “khó chịu”, “trung hòa” ngoài ra không có gì khác, không được gán thêm cho các cảm giác của mình bất cứ một sự diễn đạt nào)